Λάσπη πλασμένη με κανέλα και γαρίφαλο

Delcy Morelos: ταξιδεύοντας στους μύθους της Κοσμογονίας των Άνδεων, η μνημειώδης εγκατάσταση ‘origo’ της κολομβιανής καλλιτέχνιδας, από χώμα, άργιλο, σανό, κακάο και αρωματικά μπαχαρικά, με σήραγγες και μεταβαλλόμενο φυσικό φως, εξερευνά τη σχέση μας με τη γη και μας προτρέπει να σκεφτούμε, να νιώσουμε και να συνδεθούμε με το περιβάλλον στην Αυλή των Γλυπτών του Barbican Centre, στο Λονδίνο.

---------------

Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω

Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω

---------------------

Από την Αγνή Κατσιούλα

---------------------

Το φιλόδοξο υπαίθριο έργο της Λατινοαμερικάνας εικαστικού, ‘origo’ -στα λατινικά σημαίνει “προέλευση”-, είναι ένα οβάλ κιόσκι με πολλαπλά σημεία εισόδου. Χειροποίητο από πηλό, χώμα, άργιλο, σανό, σπόρους φυτών, μπαχαρικά, όπως κανέλα και γαρίφαλο, προσκαλεί το κοινό να περιβληθεί με αυτή τη μάζα γης, να περιπλανηθεί στα σπλάχνα του σε απόλυτο σκοτάδι, να βιώσει τα αρώματα και τις μυρωδιές του, να βγει στο φως και να ξεκουραστεί στον κεντρικό του περίβολο και να γίνει μέρος του οικοσυστήματός του. Εδώ είναι το σημείο, όπου συναντιέται η προγονική γνώση των Άνδεων με την εμβληματική μινιμαλιστική αρχιτεκτονική του Κέντρου, καθώς η μεγάλης κλίμακας πολυαισθητηριακή εγκατάσταση προσκαλεί τους επισκέπτες να εξερευνήσουν ουτοπικές, ανθρωπιστικές αξίες και να αναπροσδιορίσουν τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων αλλά και του περιβάλλοντός τους.

---------------

Καυτός αέρας, ήλιος και φως! Ιούλιος στο Λονδίνο, με βόλτες στον Τάμεση, στα κανάλια, στα ντοκ. Τα χελιδόνια βουτούν στις αποβάθρες, τα πάρκα και τα κανάλια του Τάμεση γεμάτα με τη νέα γενιά από κύκνους, χήνες, πάπιες, κορμοράνους, νερόκοτες και ερωδιούς σε στοίχιση να περιδιαβαίνουν, να τσαλαβουτούν, ανάμεσα σε νούφαρα και καλαμιές που φουντώνουν στα παρτέρια.

Η απέραντη μητρόπολη, με τον θαυμαστό θόλο με το έντονο μπλε πάνω μας, που σπάει από τα αφράτα συννεφάκια να ταξιδεύουν, καθώς τα ρεύματα από τον Ατλαντικό τα σπρώχνουν πάντα ανατολικά...

Οι μεγάλες φωτεινές καλοκαιρινές μέρες που φέρνουν ινσόμνια, περνούν αργά, νωχελικά, όμως στο τέλος της καθεμιά, φέρνει να ζήσουμε μια μαγευτική χρωματική εμπειρία, με αυτά τα απίστευτα ηλιοβασιλέματα που συμβαίνουν μόνο στην βρετανική πρωτεύουσα…. Αυτά τα ιμπρεσιονιστικά ηλιοβασιλέματα αυτού του τόπου, που με περισσή μαγεία ο καταπληκτικός Μονέ κατάφερε να αποτυπώσει στους πίνακες του!

Ουρανοί που φλέγονται, με πορτοκαλιά και κόκκινα να ματώνουν τους ορίζοντες, προσδοκώντας τα πρώτα βιολετιά της Ανατολής για το ταξίδι της άλλης μέρας, σε λίγες μόνο ώρες στο σκοτάδι με τα αστέρια και το φεγγάρι πάνω μας.

Μένουμε εντυπωσιασμένοι μπρος στα θαύματα της φύσης, τους κύκλους της ζωής, την ομορφιά του μπλε κόσμου μας, που στην χρονογραμμή των εκατομμυρίων χρόνων εξέλιξης του, τα τελευταία χρόνια καταφέραμε σαν ανθρώπινο είδος να ταράξουμε την ισορροπία του, φέρνοντας ρύπους και κλιματική κρίση.

Η εκθαμβωτική πλάση με τα μαγικά χρώματα της ζωής, που μας σαγηνεύει με την ομορφιά και την λάμψη της, προκαλεί μεγαλειώδη θαυμασμό για την δημιουργία της. Ο άνθρωπος πάντα στεκόταν μικρός και με δέος μπροστά στο μεγαλείο της.

Οι αισθήσεις μας, τέρπουν και δρέπουν την ομορφιά, και η ερώτηση της Κοσμογονίας (κόσμος + γίγνομαι), ταλανίζει την ύπαρξή μας. Ανατρέχουμε σε κάθε επιστημονική θεωρία, μυθολογική αφήγηση ή φιλοσοφικό μοντέλο σχετικά με την προέλευση και τη δημιουργία του Σύμπαντος, του ηλιακού μας συστήματος ή ακόμα και της ίδιας της χωροχρονικής μας πραγματικότητας.

Photo: wix.com

Επιστημονικά και τεκμηριωμένα, βασιζόμαστε στη φυσική και την αστρονομία για να μελετήσουμε και να εξηγήσουμε τον χρονολογικό σχηματισμό του σύμπαντος, μέσα από το μοντέλο της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang), το οποίο περιγράφει την επέκτασή του μέσα από μια θερμή, πυκνή “σούπα” δημιουργικών αερίων.

Περνώντας στην φιλοσοφική θεώρηση της Κοσμογονίας, αναζητάμε τις θεμελιώδεις απαντήσεις στην Αρχαία φιλοσοφία (Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Δημόκριτος, Ηράκλειτος, Θαλής, ο Ινδός Μπράχμα, οι κινέζικες δυνάμεις του Γιν και Γιανγκ), εστιάζοντας στο πώς η τάξη στον κόσμο προέκυψε από το αρχέγονο χάος, εξερευνώντας τους αφηρημένους μηχανισμούς της ύπαρξης στον χρόνο μέσω φυσικών αρχών, πολύ πριν από τη σύγχρονη εμπειρική επιστήμη.

Photo: wix.com

Βέβαια, οι εντυπωσιακότερες ιστορίες Κοσμογονίας, είναι μυθολογικές και θρησκευτικές, μέσα από αφηγήσεις, παραμύθια και δοξασίες, από διάφορους πολιτισμούς σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου μας. Ιστορίες δημιουργίας που εξηγούν την προέλευση της ύπαρξης του κόσμου μας μέσω θεϊκής παρέμβασης, συμβολικών διαδικασιών ή υπερφυσικών δυνάμεων, όταν όλα ξεκινούν από το μηδέν. Η αρχαιοελληνική Θεογονία του Ησιόδου, η Γένεση της Βίβλου για τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, ο Αλλάχ με τον θεϊκό λόγο του στο Ισλάμ, ο θεός του ήλιου Ρα στην Αιγυπτιακή Μυθογονία, το Έπος του Γκιλγκαμές / Ατράχασις στη Μεσοποταμία, o θεός Μαρντούκ στους Βαβυλώνιους, οι θεοί, με επικεφαλής τον Όντιν στην σκανδιναβική Κοσμογονία.

Photo: wix.com

Στην Λατινική Αμερική ο Πατέρας του Σύμπαντος είναι ο Βιρακότσα (Viracocha), ο υπέρτατος θεός δημιουργός στην μυθολογία των Ίνκας και των Άνδεων, που αναδύθηκε από τη λίμνη Τιτικάκα, έπλασε τον ουρανό, τη γη, τον ήλιο και τη σελήνη. Ο Βιρακότσα δημιούργησε πρώτα μια φυλή ανυπάκουων πέτρινων γιγάντων, για να κυριαρχήσουν στον κόσμο. Δυσαρεστημένος όμως με τη συμπεριφορά τους, τους κατέστρεψε προκαλώντας έναν μεγάλο κατακλυσμό. Ναι, σωστά κάτι μας θυμίζει αυτό καθώς ενυπάρχει ως αξιοσημείωτο γεγονός και σε άλλους πολιτισμούς ο κατακλυσμός, όπως παράδειγμα ο κατακλυσμός του Δευκαλίωνα ή ο κατακλυσμός και η Κιβωτός διάσωσης του Νώε.

Photo: wix.com

Μετά τον κατακλυσμό, ο Βιρακότσα αναδύθηκε από τα ιερά νερά της λίμνης Τιτικάκα και στη συνέχεια δημιούργησε μια νέα φυλή ανθρώπων από πηλό, πέτρα και μικρά βότσαλα. Εδώ πρέπει να αναφέρουμε ξανά πως ο “Θεός” σε όλους τους μύθους των πολιτισμών υπήρξε ο μέγας Πλάστης. Στην Ιουδαϊκο-Χριστιανική παράδοση αναφέρεται ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο (Αδάμ) από «χουν» (χώμα/πηλό) και στη συνέχεια εμφύσησε την «πνοήν ζωής» μέσα του.

Photo: wix.com

Ο Προμηθέας στην Ελληνική Μυθολογία έπλασε τους ανθρώπους από πηλό και νερό και η θεά Αθηνά φύσηξε ζωή στα άψυχα πήλινα ομοιώματα. Ο Αιγύπτιος θεός Χνουμ (Khnum), πλάθει τον άνθρωπο και το Ka (την ψυχή), από πηλό πάνω σε κεραμικό τροχό. Η θεά Νου Γουά (Nüwa) στην κινεζική μυθολογία, χρησιμοποίησε λάσπη και πηλό από τον Κίτρινο ποταμό για να πλάσει τους πρώτους ανθρώπους, δίνοντάς τους επίσης τη δυνατότητα να αναπαράγονται.

Photo: wix.com

Στο εργαστήρι του Πλάστη, τα ανθρωπάκια από λάσπη ζωντανεύουν και κατακτούν τον κόσμο όλο. Ο πηλός είναι εύπλαστος στα χέρια του Δημιουργού και συμβολίζει ότι ο άνθρωπος δεν είναι ένα στατικό ον, αλλά ένα έργο υπό διαμόρφωση, ικανό να εξελιχθεί, να μορφωθεί και να αποκτήσει χαρακτήρα.

Ο Βιρακότσα στις Άνδεις έστειλε τα δημιουργήματά του υπόγεια για να αναδυθούν μέσα από σπήλαια και ποτάμια, στις αντίστοιχες χώρες τους. Ζωγράφισε αυτά τα διαφορετικά έθνη, δίνοντάς τους τα μοναδικά τους ρούχα, γλώσσες, έθιμα, σπόρους και τραγούδια, και στη συνέχεια ταξίδεψε, ως γενειοφόρος δάσκαλος με μακρύ χιτώνα για να διδάξει την ανθρωπότητα τις τέχνες, της γεωργίας, της ιατρικής αλλά και της ηθικής.

Photo: wix.com

Αυτός ο μύθος υπογραμμίζει πώς η Κοσμολογία των Άνδεων θεωρούσε τους ανθρώπους, όχι ως μεμονωμένα άτομα, αλλά ως προσεκτικά κατασκευασμένους φροντιστές της γης, βαθιά συνδεδεμένους με τα συγκεκριμένα τοπικά περιβάλλοντά τους, το ιερό χώμα της πατρίδας τους.

Αυτή την εποχή η Κολομβιανή καλλιτέχνιδα Delcy Morelos, εξερευνά αυτή ακριβώς τη σχέση μας με τη γη, σε μια μνημειώδη, ειδικά σχεδιασμένη εντυπωσιακή εγκατάσταση από χώμα, άργιλο και αρωματικά μπαχαρικά στην Sculpture Court (Αυλή Γλυπτών) στο Barbican Center.

Το έργο με τίτλο “origo” που στα Λατινικά σημαίνει “προέλευση”, σηματοδοτεί την επιστροφή σημαντικών έργων δημόσιας τέχνης στον χώρο αυτό για πρώτη φορά μετά από μια δεκαετία.

Tο “origo” διαμορφώνεται ως ένα οβάλ κιόσκι με πολλαπλά σημεία εισόδου, χειροποίητο από πηλό, χώμα, σανό, σπόρους φυτών και αρωματικά μπαχαρικά, όπως κανέλα και γαρίφαλο.

Η εγκατάσταση, προσκαλεί το κοινό να περιβληθεί με αυτή τη μάζα γης, να περιπλανηθεί στις σήραγγές του, να βιώσει το μεταβαλλόμενο φυσικό φως και τις αρωματικές μυρωδιές του, να ξεκουραστεί στον κεντρικό του περίβολο και να γίνει μέρος του οικοσυστήματός του. Μέσα από αυτή τη συνάντηση μεταξύ εδάφους και τσιμέντου, η προγονική νοτιοαμερικανική γνώση συναντά τα ουτοπικά, ανθρωπιστικά ιδανικά που στηρίζουν το μπρουταλιστικής αρχιτεκτονικής Barbican, ανοίγοντας έναν χώρο για να επανεξετάσουμε τον τρόπο που ζούμε στον κόσμο μας.

Με διάμετρο 24 επί 18 μέτρα και ύψος που ξεπερνά τα 3 μέτρα, αυτό είναι το πιο φιλόδοξο υπαίθριο έργο της Morelos μέχρι σήμερα. Εδώ, συναντιέται η προγονική γνώση των Άνδεων με την εμβληματική μινιμαλιστική αρχιτεκτονική του Κέντρου, καθώς η μεγάλης κλίμακας πολυαισθητηριακή εγκατάσταση προσκαλεί τους επισκέπτες να εξερευνήσουν ουτοπικές, ανθρωπιστικές αξίες και να αναπροσδιορίσουν τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων αλλά και του περιβάλλοντός τους.

Το έργο “origo” της Delcy Morelos βρίσκεται ριζωμένο στη γη, την υλικότητα και την προγονική σοφία. Μέσα από το καθηλωτικό της όραμα, μας προσκαλεί όχι μόνο να δούμε, αλλά και να νιώσουμε και να κατοικήσουμε στην ίδια την ουσία του κόσμου. Η πρόσβαση σε τέχνη που είναι τολμηρή, φιλόδοξη και βαθιά είναι απαραίτητη για ενδοσκόπηση αλλά και τη διεύρυνση του φυσικού κόσμου μας.

Γεννημένη το 1967 στην Tierralta στην περιοχή της Κόρδοβα στην Κολομβία, η Delcy Morelos σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Καρταχένα. Ζει και εργάζεται στην Μπογκοτά. Δημιουργεί τέχνη που εφιστά την προσοχή στις συνδέσεις μεταξύ ανθρώπων και φύσης. Χρησιμοποιώντας φυσικά υλικά όπως υφάσματα, ίνες, άργιλο και χώμα, το έργο της, μας ζητά να θεωρήσουμε τη γη ως μια ανεξάρτητη ζωντανή οντότητα και όχι ως μια περιοχή που πρέπει να μας ανήκει.

Στα πρώτα της έργα, η Morelos επικεντρώθηκε κυρίως στη ζωγραφική, εφαρμόζοντας φυσικές κόκκινες χρωστικές ουσίες στο χαρτί. Η χρωματική της έρευνα έστρεψε την προσοχή της στη διασταύρωση μεταξύ σώματος και βίας. Με την πάροδο του χρόνου, οι έρευνές της στα υλικά επεκτάθηκαν στην κεραμική και τα υφάσματα, και όπως και σε αυτό το έργο, μαζί με τη συνεχή χρήση φυσικών υλικών όπως η γη, ο πηλός, το ύφασμα και οι φυτικές ίνες, την οδήγησαν να αναπτύξει σταδιακά μια πιο γλυπτική πρακτική και, πιο πρόσφατα, μεγάλης κλίμακας πολυαισθητηριακές εγκαταστάσεις.

Στο “origo” μπορούμε να μυρίσουμε το άρωμα της γης αναμεμειγμένο με σανό, αλεύρι κασάβας, σκόνη κακάο και μπαχαρικά όπως γαρίφαλο και κανέλα, μια πραγματικά εντυπωσιακή ευωδιά διαχέεται γύρω μας ειδικά όταν μπαίνουμε στις σήραγγες που η Morelos έχει σμιλέψει στα σπλάχνα της οβάλ εγκατάστασης.

Η χρήση του χώματος και της λάσπης από την Morelos επηρεάζεται από τις κοσμολογίες των κατοίκων των Άνδεων και του Αμαζονίου και μεταφέρει σε όλους μας την ιδέα, ότι η φύση δεν είναι κάτι αδρανές, στο οποίο έχουμε πρόσβαση και ελέγχουμε κατά βούληση από μια εξωτερική και εξαιρετική θα λέγαμε θέση, αλλά ότι είμαστε γήινα όντα - γινόμαστε, ζούμε, πεθαίνουμε και αποσυνθέτουμε με και ως γη. («χοῦς εἶ καὶ εἰς χοῦν ἀπελεύσει» - από το βιβλίο της Γένεσις)

Καθώς το χώμα διεισδύει και επηρεάζει το σώμα και τις αισθήσεις μας, η ανθρώπινη ύπαρξή μας παίρνει μια νέα μορφή: αντιλαμβανόμαστε ότι γινόμαστε πάντα χώμα, όπως υπενθυμίζει η λατινική ετυμολογία της ίδιας της λέξης “Human” (homō - γήινος/άνθρωπος).

Στις παραδόσεις των Άνδεων ο άνθρωπος είναι “ζωντανή γη”, είναι “ζωντανός πηλός”. Στην εγκατάσταση “origo”, η γη εκφράζεται, είναι το κέντρο και μαζί ο καθρέφτης αυτού που είμαστε. Το έργο είναι ουσιαστικά μια συνάντηση με το χώμα - το υλικό που συντηρεί κάθε ζωή - και βιώνουμε τη δύναμή του. Περιδιαβαίνοντας μέσα στην εγκατάσταση αυτού του ουτοπικού περιβάλλοντος, αισθανόμαστε τον ευαίσθητο αλλά και ισχυρό ιστό της ύπαρξης, με αποτέλεσμα να σκεφτόμαστε, να νοιώθουμε και να συνδεόμαστε με τη γη.

Στα σμιλευμένα με τα χέρια της Morelos εσωτερικά μονοπάτια, οι ρίζες κρέμονται και αιωρούνται πάνω μας από την χαμηλή οροφή, τα μεθυστικά αρώματα αναδύονται μέσα στο ημίφως, όλα από φυσικά υλικά, κανέλα, γαρίφαλο, σανό, κακάο, χώμα και άργιλος με οσμές, που ξυπνούν ευαισθησίες και αναμνήσεις από βρεγμένο χώμα, τροπικά δάση και καλλιεργημένες πεδιάδες.

Απολαμβάνουμε το σκοτάδι και την ψυχρότητα της υγρασίας μέσα του, την σκληρή υφή του εδάφους, φτάνοντας μέχρι τις τριγωνικές πολλαπλές εισόδους που θα μας βγάλουν στο εσωτερικό αίθριο της εγκατάστασης, που μας τυλίγει προστατευτικά σαν ένα τεράστιο κουκούλι με μόνη παραδοξότητα τους μπρουτάλ ουρανοξύστες που πετάγονται ένα γύρω στην οπτική μας και σχίζουν κάθετα τους αιθέρες.

Κοιτάς τον ουρανό, αναγεννιέσαι βγαίνοντας από το σκοτάδι στο φως, με τα αεροπλάνα να αιωρούνται στο στερέωμα, όπως πάντα στους ουρανούς του Λονδίνου και σκέφτεσαι τον άνθρωπο που κατάφερε και ξεκόλλησε από την γη, ταξιδεύει στους αιθέρες, “βόλταρε” στο διάστημα, έκανε ένα μεγάλο άλμα στην επιφάνεια της Σελήνης και ονειρεύεται σχεδιάζοντας διαστημικές αποστολές σε μακρινούς πλανήτες και άστρα.

Η Morelos με το “origo” της και την μινιμαλιστική γεωμετρία του μέσω της οργανικής του υλικότητας, ως ένα χειροποίητο και απτικό έργο, καταφέρνει να το εντάξει αρμονικά στις τραχιές τσιμεντένιες επιφάνειες του Barbican φτάνοντας στο απώτερο επίπεδο μιας πολυεπίπεδης κοινωνικο-αρχιτεκτονικής αφήγησης.

Η πορώδης τοπογραφία του έργου ανταποκρίνεται στο αδυσώπητο σκυρόδεμα του Barbican, τοποθετώντας το επισφαλές και εύπλαστο έργο σε διάλογο με το άκαμπτο και το επιβλητικό των κτιρίων, τονίζοντας τη διαπερατότητα των σωμάτων μας και την εμπλοκή τους με το ίδιο το υλικό της γης.

Μια παράξενη συμμετρία αιωρείται ένα γύρω μας που μας προσκαλεί να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε την κοινότητα και την κοινοτική ζωή ως κάτι που συμβαίνει πέρα από το είδος μας. Το γλυπτό, η μνημειώδης εγκατάσταση, μας προσκαλεί να γίνει μέρος του οικοσυστήματός της. Μέσα από αυτή τη συνάντηση μεταξύ χώματος και τσιμέντου, η προγονική νοτιοαμερικανική γνώση συναντά τα ουτοπικά, ανθρωπιστικά ιδανικά, ανοίγοντας έναν χώρο για να επανεξετάσουμε τον τρόπο που ζούμε στον κόσμο.

Ο μπλε υπέροχος πλανήτης μας, αυτό το θαύμα δημιουργίας και εξέλιξης των ειδών, μάς φιλοξενεί, και αντί να τον προστατεύουμε, εμείς καταφέρνουμε με την χρήση του να τον πληγώνουμε, να τον καταστρέφουμε, χωρίς να αναλογιζόμαστε την παρακαταθήκη, την κληρονομιά, που θα πρέπει να αφήσουμε στις επόμενες γενιές. 

------------

**Πληροφορίες για την εγκατάσταση “origo”, της Delcy Morelos στο Sculpture Court του Barbican Centre, στο Λονδίνο, μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.barbican.org.uk/whats-on/2026/event/delcy-morelos-origo

----------

**Photo: A. KATSIOULA