Michaelina Wautier, μια εκστατική μαινάδα

Michaelina Wautier / Μαϊκελίνα Βαουτιέ : στο μνημειώδες έργο της «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» η κορυφαία κυρία του μπαρόκ, η πρωτοπόρα ζωγράφος του 17ου αιώνα, αυτοπροσωπογραφείται σε μια σκηνή παγανιστικής ακολασίας. Ενώ σήμερα αναγνωρίζεται ως μια καταξιωμένη και ταλαντούχα δημιουργός, πολλά από τα έργα της αποδόθηκαν σε άνδρες μετά τον θάνατό της, καθώς στις δημιουργίες της ξεπερνούσε τους περιορισμούς που επιβάλλονταν στις γυναίκες καλλιτέχνιδες

------------

Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω

Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω

---------------------

Από την Αγνή Κατσιούλα

---------------------

Μια χαρισματική, φιλόδοξη, γεμάτη αυτοπεποίθηση καλλιτέχνις, ξεχάστηκε για σχεδόν τρεις αιώνες και επανεμφανίστηκε μόνο τις τελευταίες δύο δεκαετίες ως μια από τις σημαντικότερες γυναίκες δημιουργούς στην Ευρώπη της περιόδου των μέσων του δέκατου έβδομου αιώνα, ισάξια της σύγχρονής της Artemisia Gentileschi / Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι (1593-1654). Δραστηριοποιούμενη στις Βρυξέλλες, την τότε κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα των Ισπανικών Κάτω Χωρών, που κυβερνιόταν από τη δυναστεία των Αψβούργων, εργάστηκε σε ένα ασυνήθιστα ποικίλο φάσμα έργων: από καλλιτεχνήματα λουλουδιών μέχρι πορτρέτα, και από σκηνές της καθημερινής ζωής μέχρι θρησκευτικά και μυθολογικά θέματα της ιστορικής ζωγραφικής. Είναι πιθανό να εκπαιδεύτηκε με τον αδελφό της Charles Wautier / Κάρολο, ο οποίος ήταν επίσης ένας αξιόλογος ζωγράφος και με τον οποίον μοιράζονταν ένα κοινό στούντιο, καθώς οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να εισέρχονται σε ακαδημίες και να μελετούν γυμνά, και ιδιαίτερα ανδρικά γυμνά, όπως και για αιώνες μετά τον θάνατό της. Εύπορη και ανεξάρτητη, δεν παντρεύτηκε ποτέ, ζωγραφίζοντας ελεύθερα μέχρι τα 85της χρόνια που πέθανε.

**Απολαύσαμε το έργο της, στην έκθεση που φέρει το όνομά της “Michaelina Wautier” στην “Royal Academy of Arts” (Βασιλική Ακαδημία των Τεχνών) εδώ στο Λονδίνο, συγκεντρώνοντας περίπου 25 πίνακες από όλη την καριέρα της, που παρουσιάζονται μαζί με επιλεγμένα έργα του αδελφού της Charles Wautier και των συγχρόνων της Peter Paul Rubens και David Teniers the Younger. επαναφέροντάς την στο φως και στη θέση που της αξίζει, πέρα από τις ανδρικές σκιές.

------------

Photo: wix.com

Κατά τον 17ο αιώνα, η Ευρώπη βρίσκεται στο κέντρο της ανόδου των εθνών-κρατών και κάνει μικρά αλλά σταθερά βήματα προς την σύγχρονη εποχή, αμφισβητώντας την τεράστια δύναμη της Καθολικής Εκκλησίας που μέχρι τότε επιδείκνυε την τεράστια δύναμή εξουσίας της σε όλα τα επίπεδα, πολιτικά και κοινωνικά.

Ο προτεσταντισμός, μαζί με μια πλουσιότερη εμπορική τάξη ανθρώπων, βλέπουν με διαφορετικό μάτι τον συντηρητικό ρωμαιοκαθολικισμό, με τους κοινούς ανθρώπους να ακούν με προβληματισμό πλέον τα κηρύγματα μιας “ξεπερασμένης” θρησκευτικής τάξης που, ενώ μιλούσε για αγάπη, ενέπνεε αδελφοκτόνο μίσος.

Photo: wix.com

Αντιλαμβάνεται ο κόσμος λοιπόν, πως δεν είναι η χριστιανική πίστη και οι αιρέσεις που σπέρνουν πολέμους, αλλά πολιτικά και οικονομικά κίνητρα. Η Ειρήνη που επικρατεί μετά τον Τριακονταετή πόλεμο φέρνει αέρα ανανέωσης με τις Αυλές και τα παλάτια να γίνονται φορείς πολιτισμού. Είναι η εποχή που χαρακτηρίζεται από το ρεύμα του Μπαρόκ, η ιστορική περίοδος από το 1600 έως το 1750, που ακολούθησε την Αναγέννηση (15ος-16ος αιώνας μ.Χ.).

Photo: wix.com

Η λέξη «μπαρόκ» προέρχεται από την πορτογαλική λέξη «barocco», που σημαίνει το ακανόνιστο μαργαριτάρι και χρησιμοποιήθηκε για να δηλώνει την έννοια του ασυνήθιστου. Σκοπός των δημιουργημάτων της εποχής αυτής είναι να εντυπωσιάσουν, για να μπορέσει να εξυψωθεί ο άνθρωπος και το πνεύμα του μέσα από τα πάθη και τα συναισθήματά του. Το ύφος του εφαρμόστηκε στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τον χορό, τη λογοτεχνία, τη γλυπτική και βέβαια τη ζωγραφική.

Το μπαρόκ ως τρόπος έκφρασης, γεμάτο με δράμα και συναίσθημα, προβάλλει το μεγαλείο και το δέος του δραματικού ύφους του σε πολλά θρησκευτικά θέματα.

Στις εικαστικές τέχνες τα κύρια χαρακτηριστικά είναι οι καμπύλες γραμμές, η δραματική χρήση του φωτισμού με έντονες αντιθέσεις και φωτοσκιάσεις, η υπερβολική χρήση διακοσμητικών στοιχείων, η έντονη σύνδεση της αρχιτεκτονικής με τη ζωγραφική, η αλληγορική συναισθηματική και θρησκευτική απεικόνιση που απευθύνεται περισσότερο στην καρδιά παρά στο μυαλό και βέβαια η χρήση τεχνικών «οπτικής απάτης» (trompe l’oeil).

Photo: wix.com

Μεγάλο παράδειγμα μπαρόκ αρχιτεκτονικής κατά τον 17ο αιώνα, είναι οι Βρυξέλλες που ως πρωτεύουσα των Ισπανικών Κάτω Χωρών, σημαδεύτηκε ανεξίτηλα από τον καταστροφικό γαλλικό κανονιοβολισμό του 1695, ο οποίος όμως οδήγησε στην ανοικοδόμηση του ιστορικού τους κέντρου σε περίτεχνο μπαρόκ στιλ, γνωρίζοντας μάλιστα μια περίοδο μεγάλης οικονομικής ακμής, με κύριο πυλώνα την παγκοσμίου φήμης βιομηχανία δαντέλας.

Ενώ η Αναγέννηση, υπήρξε μια περίοδος ανάπτυξης και ακμής για τις τέχνες και τα γράμματα, δεν έφερε καμιά κοινωνική αλλαγή για ισότητα και δικαιώματα στις γυναίκες της εποχής. Ο 17ος αιώνας βρίσκει το γυναικείο φύλο υποταγμένο στους άντρες. Τον πρώτο λόγο έχουν οι πατεράδες και οι σύζυγοι, η μόρφωση για τα κορίτσια ελάχιστη και στερούνται ατομικών ελευθεριών και πολιτικών δικαιωμάτων. Πρέπει να περιμένουν ακόμα έναν αιώνα για να έρθει ο Διαφωτισμός ώστε να αρχίσουν πολύ αργά να διεκδικούν εκπαίδευση και εξάλειψη των ανισοτήτων.

Λαμπρό παράδειγμα της φλαμανδικής μπαρόκ ζωγραφικής μέσα στην πατριαρχική ευρωπαϊκή κοινωνία είναι η ζωή και το έργο της εξαιρετικής γυναίκας καλλιτέχνιδας Michaelina Wautier / Μαϊκελίνα Βαουτιέ. Γεννημένη γύρω στο 1614 στη Μονς του Βελγίου, στη γαλλόφωνη περιοχή της Βαλονίας, ήταν μία από τις δύο κόρες σε μια οικογένεια εννέα παιδιών.

Προερχόταν από μια πλούσια οικογένεια, καθώς το έργο της δείχνει μια εις βάθος γνώση της κλασικής μυθολογίας και του συμβολισμού. Φαίνεται από τους ερευνητές, ότι ξεκίνησε την καλλιτεχνική της καριέρα αργότερα στη ζωή της, γύρω στην ηλικία των 39 ετών, ωστόσο, το ταλέντο της προφανώς και δεν πέρασε απαρατήρητο.

Ο αδερφός της Charles Wautier / Κάρολος (1609 – 1703) ήταν επίσης ζωγράφος και πορτρετίστας που θεωρήθηκε αρχικά μαθητής του Ρούμπενς, αλλά είναι πιο πιθανό να σπούδασε εκτός της Νότιας Ολλανδίας και της Ολλανδικής Δημοκρατίας, πιθανώς στην Ιταλία, καθώς αυτό δήλωσε όταν εγγράφηκε στη Συντεχνία του Αγίου Λουκά των Βρυξελλών το 1651.

Τα δύο αδέρφια μετακόμισαν μαζί στις Βρυξέλλες και έζησαν σε μια έπαυλη κοντά στην εκκλησία Chapel στην περιοχή Marolles. Τόσο η Μαϊκελίνα όσο και ο Κάρολος φαίνεται να είχαν έντονη επιχειρηματική δραστηριότητα, ιδιαίτερα στον τομέα των ακινήτων και κανένας από τους δύο δεν παντρεύτηκε ποτέ.

Και οι δύο μοιράζονταν ένα μόνο στούντιο και το έργο τους μαρτυρά πως και η Μαϊκελίνα ήταν καλά εκπαιδευμένη στην τέχνη, αλλά δεν είναι γνωστό πού ή με ποιον εκπαιδεύτηκε. Η εξαιρετική δεξιοτεχνία στα πρώτα γνωστά έργα της υποδηλώνει ότι πρέπει να είχε εκπαιδευτεί και να ζωγράφιζε χρόνια πριν.

Είναι πιθανό να εκπαιδεύτηκε με τον αδελφό της Κάρολο, δεδομένων των αναφορών σε ορισμένους από τους πίνακές της. Εικάζεται πως μπορεί να τον ακολούθησε και σε ένα ταξίδι στην Ιταλία, αν και δεν έχουν βρεθεί στοιχεία για κάποιο επίσημο ταξίδι της στο νότο.

Το εικαστικό παρελθόν της είναι ένα μυστήριο, καθώς πολύ λίγα βιογραφικά είναι γνωστά για εκείνη, εκτός από όσα έχουν συλλεχθεί από τους πίνακές της και μερικά επίσημα έγγραφα.

Έζησε λοιπόν και εργάστηκε στις Βρυξέλλες τον 17ο αιώνα, την τότε κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα των Ισπανικών Κάτω Χωρών, που κυβερνιόταν εκείνη την εποχή, από τη δυναστεία των Αψβούργων.

Παρά το γεγονός ότι της ανατέθηκαν έργα αξιόλογων συλλεκτών και χορηγών, η κληρονομιά της Wautier χάθηκε σχεδόν εντελώς ειδικά μετά τον θάνατό της, λόγω αιώνων λανθασμένης απόδοσης σε άνδρες καλλιτέχνες.

Μόνο όταν αποκαλύφθηκε ότι ήταν η ζωγράφος του μνημειώδους έργου The Triumph of Bacchus «Ο Θρίαμβος του Βάκχου» (1650-1656), επανήλθε στο φως. Αυτός ο πίνακας, που προηγουμένως είχε χαρακτηριστεί ως αδύνατο να τον έχει δημιουργήσει μια γυναίκα λόγω της πολυπλοκότητας και της κλίμακας του, παρουσιάζει ακόμη και μια αυτοπροσωπογραφία της Wautier ως εκστατική μαινάδα που κοιτάζει κατάματα τον θεατή.

Η ιστορικός τέχνης Katlijne Van der Stighelen. το 1993, βρήκε τον μνημειώδη πίνακα που μάζευε σκόνη σε μια αποθήκη στη Βιέννη και έθεσε στον εαυτό της μια απλή ερώτηση: Ποιος τον ζωγράφισε;

Από εκείνη τη μοιραία συνάντηση, η Van der Stighelen πέρασε τις τελευταίες τρεις δεκαετίες αναζητώντας να βγάλει στο φως τη ζωή και το έργο της πρωτοπόρας Michaelina Wautier.

Ψάχνοντας σε αρχεία σε όλη την Ευρώπη, η Van der Stighelen βρήκε μια ασαφή ασπρόμαυρη εικόνα από έναν κατάλογο δημοπρασίας του 1975. Ήταν ένας πίνακας ενός νεαρού αγοριού που έπαιζε φλογέρα, που είχε καταχωρηθεί ως μέρος μιας αλληγορικής σειράς της Wautier που απεικόνιζε τις πέντε αισθήσεις.

Οπλισμένη με τα λίγα στοιχεία που είχε, η ιστορικός απηύθυνε έκκληση το 2016 για τυχόν πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με τη σειρά, σε μουσεία, πινακοθήκες, αρχεία και ανθρώπους της τέχνης.

Μόλις το 2018 πολύ πρόσφατα, γίνεται η πρώτη μεγάλη έκθεση των έργων της με τις Πέντε Αισθήσεις να μην έχουν ακόμη ανακαλυφθεί που βρίσκονται. Τα ίχνη παρέμειναν κρυφά μέχρι το 2020, όταν ένας διευθυντής του οίκου Christie's τηλεφώνησε στην Van der Stighelen, πως ο οίκος είχε βρει τις Πέντε Αισθήσεις. Η σειρά πουλήθηκε σε ιδιωτική δημοπρασία εκείνη τη χρονιά στους συλλέκτες Rose-Marie και Eijk van Otterloo, οι οποίοι κληροδότησαν τα έργα στο Μουσείο Καλών Τεχνών στη Βοστώνη (MFA).

Όλα αυτά πυροδότησαν το επιστημονικό ενδιαφέρον για την αναγνώριση των έργων που έγιναν με το χαρακτηριστικό της στυλ, με επιμελητές και ιστορικούς τέχνης να συναρμολογούν το παζλ της ζωής της από τότε.

Οι καμβάδες της μας δείχνουν πως το έργο της δεν περιορίστηκε ποτέ σε ένα είδος. Ενώ για αιώνες, πιστευόταν ότι οι γυναίκες καλλιτέχνιδες δεν είχαν την ικανότητα και τη φαντασία να δημιουργούν πίνακες πέρα από πορτρέτα και νεκρές φύσεις, οι πίνακες της Wautier υπογραμμίζονται από την πρωτοφανή ευελιξία και την ικανότητά της στην αντιμετώπιση μιας ποικιλίας θεμάτων και στυλ.

Είτε απεικονίζει βιβλικές ιστορίες ή μύθους, σκηνές από την καθημερινή ζωή είτε ζωγραφίζει μορφές της κοινωνίας, το εύρος και η δεξιοτεχνία της ξεπέρασαν όχι μόνο το ταλέντο του αδελφού της αλλά και εκείνες πολλών συγχρόνων της.

Ακόμα και οι πίνακες ζωγραφικής με λουλούδια της Wautier, έχουν τις δικές της χαρακτηριστικές πινελιές. Η συμπερίληψη οστών ζώων και το στυλ ως γιρλάντες ήταν εξαιρετικά πρωτότυπο για την περίοδο και έρχεται σε αντίθεση με την πιο τολμηρή ζωγραφική της προσέγγιση σε άλλα έργα.

Βέβαια εκείνο που γεννά απορίες στο έργο της είναι η κυριαρχία της στην ανδρική μορφή και στο ανδρικό σώμα. Οι γυναίκες της εποχής δεν επιτρεπόταν να εισέρχονται σε ακαδημίες και να μελετούν γυμνά, και ιδιαίτερα ανδρικά γυμνά, και το σχέδιο από κλασικά γλυπτά ή χαρακτικά δεν ήταν καθόλου αρκετό για λεπτομερή απεικόνιση και δημιουργία.

Η πολυπλοκότητα και το εύρος των πινάκων της δείχνουν ότι η Wautier σχεδίαζε και μελετούσε το σώμα απευθείας από ζωντανά μοντέλα. Το πιθανότερο σενάριο είναι πως καθώς εργαζόταν στο ίδιο στούντιο με τον αδελφό της Charles, το σχέδιο με βάση τα ζωντανά μοντέλα, θα αποτελούσε βασικό μέρος των καθημερινών δραστηριοτήτων του πολυσύχναστου στούντιο που μοιράζονταν.

Ας μην ξεχνάμε πως οι γυναίκες καλλιτέχνιδες εκείνη την εποχή ήταν εξαιρετικά σπάνιες, και ακόμη πιο εξαιρετικά σπάνια ήταν μια γυναίκα που ζωγράφιζε την ανδρική ανατομία με τέτοια ευαισθησία και έλεγχο της τέχνης της όπως η Wautier. Σαν να ήθελε να επιδείξει την εξαιρετική της ικανότητα και την προνομιακή της πρόσβαση στον τρόπο εργασίας της με μοντέλα, το εξαιρετικό έργο της "Ο Θρίαμβος του Βάκχου" παρουσιάζει άνδρες διαφορετικών ηλικιών, χρωμάτων δέρματος και σωματικής διάπλασης.

Γνωρίζουμε ότι η Michaelina Wautier πέθανε το 1689, έχοντας ζήσει μέχρι περίπου την ηλικία των 85 χρόνων. Από την αρχή της καριέρας της, τής παραγγέλνονταν ήδη έργα από εξαιρετικά επιδραστικές προσωπικότητες της εποχής. Με τον τελευταίο γνωστό χρονολογημένο πίνακά της να ολοκληρώνεται το 1659, σχεδόν 30 χρόνια πριν από τον θάνατό της, αυτό αφήνει ένα αξιοσημείωτο σύνολο 40 ετών αγνοημένου έργου. Το αν σταμάτησε εντελώς να ζωγραφίζει ή υπάρχουν κι άλλα έργα της σε μουσεία και συλλογές, που δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμη, είναι άγνωστο.

Η Royal Academy of Arts (Βασιλική Ακαδημία Τεχνών) εδώ στο Λονδίνο μας έδωσε την μοναδική ευκαιρία να απολαύσουμε την πρώτη έκθεση στο Ηνωμένο Βασίλειο με τίτλο το όνομά της Michaelina Wautier, παρουσιάζοντας την πιο ολοκληρωμένη επισκόπηση του έργου της μέχρι σήμερα.

Συγκεντρώθηκαν περίπου 25 πίνακες από όλη την καριέρα της, που παρουσιάζονται μαζί με επιλεγμένα έργα του αδελφού της Charles Wautier και των συγχρόνων της Peter Paul Rubens, (Πίτερ Πολ Ρούμπενς ), (1577-1640) και David Teniers the Younger, (Ντέιβιντ Τένιερς ο νεότερος), (1610-1690).

Η κορυφαία κυρία του μπαρόκ, δημιούργησε εκπληκτικά δυναμικούς πίνακες με εκλεπτυσμένες λεπτομέρειες, ασχολούμενη με θέματα που συνήθως ήταν αποκλειστικό πεδίο των ανδρών ζωγράφων και κατακτώντας ένα εξαιρετικό φάσμα θεμάτων. Υπήρξε ισάξια της σύγχρονής της Artemisia Gentileschi / Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι (1593-1654).

**Αφιέρωμα στην ζωή και το έργο της μοναδικής Artemisia Gentileschi μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.agnitha.com/post/artemisia-gentileschi

Τα έργα τής Wautier απλώνονται στους επάνω ορόφους της Ακαδημίας, στην Πτέρυγα των Γκαλερί Jillian και Arthur M. Sackler.

Η έκθεση ξεκινά εξετάζοντας την ικανότητα της Wautier ως προσωπογράφου, αποκαλύπτοντας μια καλλιτέχνιδα στο επίκεντρο της υψηλής κοινωνίας των Βρυξελλών, με εξαιρετική ικανότητα να αποτυπώνει τόσο τον χαρακτήρα όσο και την παρουσία του μοντέλου της.

Η Αυτοπροσωπογραφία της, δημιουργημένη περίπου το 1650 (Ιδιωτική Συλλογή), εκτίθεται σε διάλογο με την Αυτοπροσωπογραφία του Rubens, (περίπου το 1638), (Kunsthistorisches Museum Vienna, Picture Gallery), φωτίζοντας διακριτικά τις στρατηγικές αυτοδιαμόρφωσης δύο σύγχρονων δημιουργών.

Μάλιστα οι γυναίκες ζωγράφοι ήταν οι πρώτες καλλιτέχνιδες που απεικόνισαν τον εαυτό τους εν ώρα εργασίας. Σε αυτή την προσωπογραφία της η Wautier απεικονίζει τον εαυτό της να κάθεται με αυτοπεποίθηση σε ένα καβαλέτο, περιτριγυρισμένη από τα εργαλεία του επαγγέλματός της και να ζωγραφίζει αυτό που φαίνεται να είναι η κεφαλή ενός αγίου.

Το έργο είναι σκόπιμα αυτοαναφορικό: τα χρώματα της παλέτας είναι αυτά που χρησιμοποίησε για το ίδιο το πορτρέτο, και μάλιστα για τα περισσότερα πορτρέτα που κρέμονται σε αυτή την αίθουσα της έκθεσης, ενώ ο άβαφος καμβάς στο καβαλέτο είναι η πραγματική υφασμένη επιφάνεια που έμεινε γυμνή. Ωστόσο, η Wautier φοράει ρούχα που είναι πιο κατάλληλα για να κάθεται για ένα πορτρέτο παρά για να ζωγραφίζει. Είναι στολισμένη με μαργαριτάρια, φοράει ένα πολύτιμο λευκό μεταξωτό φόρεμα και είναι ντυμένη με ένα φαρδύ, μαύρο βελούδινο μανδύα· πολύτιμα υφάσματα που δεν θα ρίσκαρε κανείς να πιτσιλίσει με χρώμα.

Άλλα σημαντικά έργα περιλαμβάνουν το Portrait of a Military Commander (Πορτρέτο ενός Στρατιωτικού Διοικητή), 1646 (Royal Museums of Fine Arts of Belgium, Brussels)

και το Portrait of Martino Martini, (Πορτρέτο του Μαρτίνο Μαρτίνι), 1654 (The Klesch Collection).

Η αμέσως επόμενη αίθουσα, επικεντρώνεται στους θρησκευτικούς πίνακες της Wautier. μια ασυνήθιστη ασχολία για τις γυναίκες καλλιτέχνιδες της εποχής, ιδιαίτερα στην κλίμακα και τη δύναμη που πέτυχε. Οι καμβάδες της, σε μνημειώδεις διαστάσεις, αποκαλύπτουν την ικανότητά της σε πολύπλοκες συνθέσεις και την λεπτή προσέγγισή της στα θρησκευτικά θέματα.

Οι τρυφερές, εξανθρωπισμένες φιγούρες της σε πίνακες όπως το The Education of the Virgin (Η Εκπαίδευση της Παναγίας), 1656 (Private Collection, by courtesy of the Hoogsteder Museum Foundation) και το Saint John the Evangelist (Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής), περίπου 1656–59 (Private Collection), αποτελούν παράδειγμα της ικανότητάς της να εμπλουτίζει τα παραδοσιακά θέματα με μοναδικό συναισθηματικό βάθος, ενώ έργα που ίσως δημιουργήθηκαν σε συνεργασία με τον αδελφό της, παρέχουν σπάνια στοιχεία για τη στενή δημιουργική τους σχέση και την κοινή πρακτική τους στο στούντιο.

Είναι εκπληκτικό το ταλέντο της Wautier στο πρόσωπο του Αγίου Ιωάννη που εμφανίζεται μαγικά, καθώς τα μακριά, σγουρά μαλλιά στροβιλίζονται γύρω από το πρόσωπο, τον λαιμό και τα χέρια του. Κρατάει ένα κύπελλο κοντά στο στήθος του, πιθανώς μια αναφορά στην απόκρυφη ιστορία στην οποία ο Ιωάννης αποδεικνύει την πίστη του πίνοντας από ένα δηλητηριασμένο δισκοπότηρο. Το αγγείο αποτελεί εδώ σύμβολο της πίστης του Ιωάννη, την οποία η Wautier τονίζει μέσω της χαριτωμένης απόδοσης των χειρονομιών του. Δίνει στον άγιο μια αίσθηση ψυχραιμίας παρά τη δραματική φύση της αφήγησης. Η ρευστότητα του πινέλου στα μαλλιά και η συγκρατημένη παλέτα χρωμάτων συμπληρώνονται από το φως που πέφτει στη σάρκα καθώς, ο εσωτερικός κόσμος του Αγίου ζωντανεύει.

Η τελευταία αίθουσα αναδεικνύει μια επιλογή από τα πιο καινοτόμα και τολμηρά έργα της Wautier. Η πρόσφατα ανακαλυφθείσα σειρά της The Five Senses (Οι Πέντε Αισθήσεις), 1650 (Rose-Marie and Eijk van Otterloo Collection), στην οποία κάθε αίσθηση ενσαρκώνεται από ένα διαφορετικό νεαρό αγόρι που ασχολείται με καθημερινές δραστηριότητες, αντιπροσωπεύοντας μια εντυπωσιακή απόκλιση από τις συμβάσεις.

Χρησιμοποιώντας τις ομοιότητες παιδιών που πιθανώς συνάντησε στις Βρυξέλλες, η Wautier επαναπροσδιορίζει τη σύμβαση των ζωγραφισμένων προσωποποιήσεων των αισθήσεων ως ανάλαφρες και ευαίσθητες απεικονίσεις της παιδικής ηλικίας. Η εκ νέου ανακάλυψη αυτής της σειράς αποδείχθηκε καθοριστική στην κατανόηση της τεχνικής της Wautier. Εργάστηκε γρήγορα με λάδι, εφαρμόζοντας συχνά διαδοχικές πινελιές χρώματος που αναμειγνύονταν στην επιφάνεια του καμβά, όπως στην απόδοση των μαλλιών. Μπορεί να χρησιμοποίησε είδη λαδιού που βοήθησαν στο γρήγορο στέγνωμα του χρώματος, όπως λιναρόσπορο.

Η περιορισμένη χρωματική παλέτα της Wautier αποκαλύπτει την κυριαρχία της στην τέχνη της, όπως αποδεικνύεται από την επίκληση του μπλε χρώματος στα έργα της, αντιπαραθέτοντας αποχρώσεις για να δημιουργήσει μια οπτική ψευδαίσθηση, αντί να βασίζεται σε δαπανηρή μπλε χρωστική. Αυτό μπορεί να φανεί στο κασκόλ στην «Ακοή» και στα φόντα της «Όρασης, Όσφρησης» και «Γεύσης».

Ενώ τέτοιες αλληγορικές σειρές συνήθως απεικόνιζαν εξιδανικευμένες γυναικείες φιγούρες συνοδευόμενες από όμορφα αντικείμενα, η Wautier παρουσιάζει ολοζώντανα, εξαιρετικά εξατομικευμένα μοντέλα, αποδομένα με χιούμορ, ενσυναίσθηση και έντονη προσοχή στον χαρακτήρα που ξεπηδά από το έργο.

Είναι φανερό αυτό, στα υπέροχα πορτρέτα αυτής της αίθουσας όπως το Boys Blowing Bubbles (περίπου 1650-1655), όπου ένα πλουσιοπάροχα ντυμένο παιδί κάθεται συγκεντρωμένο στο παιχνίδι του, ενώ ο φωτισμός πέφτει στο πρόσωπο ενός δεύτερου αγοριού. Το φύσημα σαπουνόφουσκων είναι κάτι περισσότερο από αθώο παιχνίδι: συμβολίζει την ευθραυστότητα της ζωής, η οποία είναι τόσο σύντομη όσο μια σκασμένη φούσκα. Η νεκρή φύση στο τραπέζι, με ένα σχεδόν σβησμένο κερί, μια κλεψύδρα και ένα φθαρμένο βιβλίο, ενισχύει αυτή την ιδέα, όπως και η παρουσία ενός κρανίου, που αποκαλύφθηκε πέρυσι μετά την αφαίρεση κάποιων στρώσεων χρώματος καθώς ο πίνακας υποβλήθηκε σε εργασίες συντήρησης.

Ακόμα το Young Man Smoking a Pipe (1656), όπου η Wautier προσθέτει καλλιτεχνικά πινελιές στο κοστούμι του νεαρού άνδρα, συνδυάζοντας τα στυλ πολυτελών ενδυμάτων από διαφορετικές εποχές και τόπους. Το γούνινο καπέλο είναι τυπικό του ανατολικοευρωπαϊκού σχεδίου του 16ου αιώνα, και το γιλέκο με μεταξωτά μανίκια αντανακλά τη φλαμανδική μόδα των αρχών του 17ου αιώνα. Η προσεκτική απόδοση των υφασμάτων της υποδεικνύει την επίγνωση ευρύτερων πολιτιστικών τάσεων, ενώ οι σβόλοι του ξεθωριασμένου καπνού παραπέμπουν στη φευγαλέα φύση της νεότητας και την παροδικότητα της απόλαυσής μας για τέτοια στολίδια.

Στο Study of a Young Woman (περίπου 1655), η Wautier είχε σκοπό για μια μελέτη χαρακτήρα που εστιάζει σε ένα συναίσθημα και το συνοδευτικό στυλ ντυσίματος. Ενώ τα ρούχα δεν φαίνεται να ταιριάζουν στο συγκεκριμένο σκηνικό, η έκφραση, και ιδιαίτερα τα μάτια, θα μπορούσαν να συνδεθούν με απεικονίσεις της Μαρίας Μαγδαληνής. Με τον τυπικό τρόπο της Wautier, η καλλιτέχνιδα πρόσθεσε τη δική της πρωτότυπη πινελιά με ένα σύγχρονο χτένισμα. Τα μαλλιά χρησιμοποιούν στοιχεία μαύρου, γκρι, ώχρας και κόκκινων χρωστικών, ενώ ο μανδύας σβήνει στο φόντο. Τελικά, ο πίνακας είναι πιθανό να χρησίμευσε ως μελέτη ή ως μοντέλο για πιο σύνθετες συνθέσεις.

Δύο διάσημα έργα της στέκονται απέναντι το ένα από το άλλο. Είναι τα Flower Garland with a Dragonfly (1652) και Flower Garland with a Butterfly (1652). Ζωγραφίστηκαν σε ξύλινο πάνελ, με ανάγλυφο το σύμβολο της Αμβέρσας. Δεν γνωρίζουμε εάν η Wautier ταξίδεψε ή σπούδασε στην Αμβέρσα.

Ενώ οι γυναίκες ζωγράφοι συνήθως περιορίζονταν στη ζωγραφική λουλουδιών, είναι σημαντικό ότι μόνο δύο τέτοιοι πίνακες της Wautier έχουν διασωθεί.

Συνδυάζει τα στοιχεία του «memento mori» - μια υπενθύμιση της δικής μας θνητότητας - με ένα μοτίβο κρανίων βοδιών με γιρλάντες, ένα μοτίβο που μπορεί να έχει δει σε αρχαίες ρωμαϊκές τεφροδόχους. Είναι πιθανό να εμπνεύστηκε από στοιχεία μιας τέτοιας τεφροδόχου στη συλλογή του Peter Paul Rubens που πουλήθηκε στην Αμβέρσα το 1651.

Η έκθεση κορυφώνεται με το μνημειώδες έργο της Wautier «Ο Θρίαμβος του Βάκχου», (περίπου 1655-59) (Kunsthistorisches Museum Vienna, Picture Gallery) που τόσο πολύ αναφέραμε ως το απαύγασμα της τέχνης της. Κάποτε αποτελούσε μέρος της φημισμένης συλλογής του σημαντικότερου προστάτη της Wautier, Αρχιδούκα Λεοπόλδου Βίλχελμ (Leopold Wilhelm) και τώρα αποτελεί ένα από τα κορυφαία έργα του Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης της Βιέννης.

Όλη η σύνθεση, είναι μια ομάδα γλεντζέδων που κουβαλάει τον θεό του κρασιού, ενώ στα δεξιά, μια μόνο φιγούρα έχει σταματήσει για να κοιτάξει τον θεατή κατάματα – είναι η ίδια η Michaelina Wautier. Στέκεται περήφανα όρθια, με σώμα πιο μυώδες από το δικό της, αποκαλύπτοντας το στήθος της. Η καλλιτέχνιδα ζωγραφίζει με υπερηφάνεια τον εαυτό της, μια Βάκχα στη μυθολογική παγανιστική σκηνή, λειτουργώντας ως η «υπογραφή» της στο πιο «φιλόδοξο έργο» της.

Η κλίμακα του πίνακα δεν είναι αυτή που έχουν επιχειρήσει πολλοί άλλοι ζωγράφοι, ενώ η ποικιλία των μορφών μαρτυρά την ικανότητά της να ζωγραφίζει το ανδρικό γυμνό.

Με το συνηθισμένο χιούμορ της η Wautier, απεικονίζει τον Βάκχο να μεταφέρεται από κάτι που μοιάζει με καρότσι αντί για το πιο συνηθισμένο άρμα του. Ο πίνακας θεωρήθηκε ως πολύ τολμηρός για να έχει ζωγραφιστεί από γυναίκα, όμως γίνεται εμφανές πως συνοψίζει την δυναμική και το εύρος της έμπνευσης της Michaelina Wautier ως μιας ανεξάρτητης, ελεύθερης δημιουργού.

Η έκθεση ενώνει το έργο της Wautier κάτω από την στέγη του Burlington House στο Piccadilly για να ορίσει πληρέστερα το εύρος του επιτεύγματός της και με την ελπίδα να εμπνεύσει μελλοντικές ανακαλύψεις έργων της.

Ανεξάρτητη, ελεύθερη χαρισματική, φιλόδοξη, γεμάτη αυτοπεποίθηση καλλιτέχνις, έζησε και δημιούργησε έτσι όπως ακριβώς ήθελε, με το έργο της να ξεπερνά τους περιορισμούς που επιβάλλονταν στις γυναίκες καλλιτέχνιδες. Μια πρωτοπόρος του 17ου αιώνα που μας αποκαλύπτεται ξανά, διεκδικώντας τη θέση της μέσα από τα αριστουργηματικά καλλιτεχνικά της επιτεύγματα, βγαίνοντας από την σκιά του ανδροκρατούμενου κόσμου στο λαμπερό φως.

-------------

** Πληροφορίες για την έκθεση “Michaelina Wautier” στην Royal Academy of Arts (Βασιλική Ακαδημία των Τεχνών), στο Λονδίνο, μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.royalacademy.org.uk/exhibition/michaelina-wautier

-----------

**Photo: A. KATSIOULA