Kerry James Marshall: ο χρονικογράφος των Αφροαμερικανών
- Agni Katsioula
- 4 days ago
- 16 min read
Updated: 2 days ago
Kerry James Marshall - Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ : Από τους πιο επιδραστικούς σύγχρονους ιστορικούς ζωγράφους μέχρι και σήμερα, δημιουργεί μνημειώδεις σκηνές της σύγχρονης μαύρης ζωής, αναδεικνύοντας την καθημερινότητα σε επικές σκηνές, πάντοτε με πολιτικό σχόλιο. Στο έργο του, οι ολόμαυροι άνθρωποι που παρέμεναν για καιρό αόρατοι, σχολιάζουν το παρελθόν, αποθεώνουν την καθημερινότητα και φαντάζονται αισιόδοξα το μέλλον
--------------
Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω
Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω
---------------------
Από την Αγνή Κατσιούλα
---------------------
Στις πολυπολιτισμικές Ηνωμένες Πολιτείες της δεύτερης θητείας του Προέδρου Τραμπ, ο οποίος καθημερινά καταρρακώνει το Διεθνές Δίκαιο και τις Παγκόσμιες Συνθήκες, εκεί στην χώρα που η δολοφονική δράση του ICE και της αστυνομίας αφαιρεί ζωές, όπως της Renee Nicole Good πρόσφατα και του George Floyd το 2020, οι μαύρες φιγούρες σε καθημερινές ασχολίες τού δυναμικού εικαστικού Kerry James Marshall, ξεπηδούν από πίνακες που αναδεικνύουν τι σημαίνει το χρώμα του δέρματος στην σημερινή Αμερική.
Τα έργα του είναι πραγματικά σχόλια, σχετικά με την ιστορία και την ταυτότητα των μαύρων στις ΗΠΑ αλλά και στη θέση τους γενικότερα μέσα στη δυτική τέχνη, τονίζοντας τις αντιξοότητες της σύγχρονης αμερικανικής πραγματικότητας στην διαφορετικότητα.
Για 45 χρόνια μέσα από τους τεράστιους καμβάδες του, δημιουργώντας εκφραστικά μέσα από γλυπτικές εγκαταστάσεις, κολάζ, βίντεο και φωτογραφίες, παίρνει θέση με θέματα όπως το Middle Passage δηλαδή το Διατλαντικό Δουλεμπόριο και την κληρονομιά των κινημάτων για τα Πολιτικά Δικαιώματα (Civil Rights) και τη Μαύρη Δύναμη (Black Power), χαράζοντας πορεία, από το “Black Power Movement” (Κίνημα της Μαύρης Δύναμης) και το “Black Arts Movement” (Κίνημα των Μαύρων Τεχνών), φτάνοντας στο κίνημα “Black Lives Matter” και τις μέρες μας, στη αρχή ενός δεύτερου κινήματος διεκδίκησης για πολιτικά δικαιώματα και ισονομία, αλλά και για αυτονόητα ανθρώπινα δικαιώματα σε ολόκληρο τον κόσμο μας
--------------
Τα πάνω κάτω έχουν έρθει στον κόσμο μας! Ένας μόλις χρόνος έχει περάσει με τον Πρόεδρο Τραμπ στο τιμόνι της υπερδύναμης για δεύτερη φορά, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και ο κόσμος ολόκληρος κρατάει την ανάσα του περιμένοντας το επόμενο παραλήρημά του.
Από την πρώτη στιγμή έδειξε τις επεκτατικές προθέσεις του, επιδιώκοντας με κάθε τρόπο, χωρίς σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο, τις Παγκόσμιες Συνθήκες και τους Κανόνες ανάμεσα στα κράτη και τους διεθνείς οργανισμούς, να προσθέσει στην αστερόεσα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (ΗΠΑ) νέα αστέρια, για την Γροιλανδία, τον Καναδά, την Βενεζουέλα και ποιος ξέρει για ποιους ακόμα.
Έφτασε στο σημείο να μας δείχνει σε ΑΙ το οβάλ γραφείο του με προβολές νέων παγκόσμιων χαρτών και να οραματίζεται να κάνει Φλόριντα την ισοπεδωμένη, πολύπαθη, αιματοβαμμένη Γάζα.
Ναι, ο Πρόεδρος Τραμπ με τους “οικονομικούς φίλους του” επιβάλλει τα θέλω και την ατζέντα του, ερήμην των θεσμών, θέλοντας να εξαναγκάσει την παγκόσμια κοινότητα να υποκύψει στην δική του Pax Americana, στα σχέδιά του, με τους δικούς του στρατιωτικούς και οικονομικούς όρους.
Όμως και στο εσωτερικό της Αμερικής γοργά επιβάλλει τα σχέδιά του, καθώς η ομοσπονδιακή Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων (Immigration and Customs Enforcement - ICE) διαδραματίζει βασικό ρόλο στην πάταξη της “παράνομης” μετανάστευσης και όχι μόνο.
Η γνωστή λοιπόν υπηρεσία ως ICE, λειτουργεί και στοχεύει στην επιβολή της νομοθεσίας στους εγκληματίες και τρομοκράτες από το 2003 που ιδρύθηκε. Τώρα η κυβέρνηση Τραμπ θεωρεί εγκληματίες, όλους τους μετανάστες χωρίς χαρτιά και στοχοποιεί όλους όσους “εισήλθαν στα σύνορα του έθνους”, ενεργώντας σε ότι θεωρούν εκείνοι παράτυπο, έχοντας ανά χείρας ένα απλό δικαστικό ένταλμα υπογεγραμμένο από οποιονδήποτε γραφειοκράτη δικαστή.
Η ICE, αγαπημένη οργάνωση του Αμερικανού Προέδρου, με στρατιωτική εκπαίδευση και νοοτροπία, έχει αυξήσει θεαματικά την παρουσία της σε πόλεις και γειτονιές των ΗΠΑ με μαζικές συλλήψεις σε δημόσιους χώρους και επιχειρήσεις. Από την πρώτη στιγμή με τα νέα ήθη και δεδομένα, οι Αμερικανοί πολίτες οργανώνονται, αντιστέκονται, αντιδρούν και αντιπαρατίθενται απέναντι στην επιβολή και τις συλλήψεις, με διαδηλώσεις και εντάσεις.
Έλεγχοι, συλλήψεις, εκφοβισμοί, χρήση βίας και οι πράκτορες του ICE δρουν ανεξέλεγκτα έχοντας την άδεια να πυροβολούν, απολαμβάνοντας πλήρη ασυλία από την αμερικανική κυβέρνηση του Προέδρου Τραμπ.
Η Renee Nicole Good (Ρενέ Νικόλ Γκούντ, 1988) ήταν μια 37χρονη συγγραφέας και ποιήτρια, μητέρα τριών παιδιών, που ζούσε με την σύζυγό της στην Minneapolis (Μινεάπολη) της Minnesota (Μινεσότα). Λευκή Αμερικανίδα, δεν ήταν εγκληματίας, δεν καταζητούνταν, δεν κατείχε όπλο, δεν συμμετείχε σε κάτι παράνομο, δεν διαδήλωνε, ούτε υπήρξε μέρος κάποιας αντιπαράθεσης, όμως όλος ο πλανήτης έγινε μάρτυρας της δολοφονίας της από τον πράκτορα της ICE Jonathan Ross στο τιμόνι του αυτοκινήτου της, στο οποίο μόλις είχε μπει, μερικά τετράγωνα από το σπίτι της.
Βίντεο ντοκουμέντα βρήκαν το φως της δημοσιότητας, δείχνοντας την εν ψυχρώ δολοφονία της Good, με τέσσερις σφαίρες στο κεφάλι από το όπλο του πράκτορα Ross σε ευθεία βολή, μπροστά από το αυτοκίνητό της, μέσα από το παρμπριζ.
Στις 7 Ιανουαρίου, την ίδια μέρα λοιπόν και λίγες μόλις ώρες μετά τον θάνατό της, η αμερικανική κυβέρνηση και ο Πρόεδρος Τραμπ δικαιολόγησαν την δολοφονία της, λέγοντας πως ο πράκτορας της ICE βρισκόταν σε… αυτοάμυνα, παρουσιάζοντας το θύμα ως ακροαριστερή εξτρεμίστρια με queer ταυτότητα, που σκοπό είχε να σκοτώσει τους οπλισμένους πράκτορες.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι παρά τις πολικές θερμοκρασίες των -7 βαθμών Κελσίου, βγήκαν αυθόρμητα στους δρόμους της Μινεάπολης για να καταγγείλουν την δολοφονία μιας γυναίκας από μέλος της κραταιάς αστυνομίας μετανάστευσης (ICE). Οι διαδηλώσεις απλώνονται σε ολόκληρη την αμερικανική επικράτεια, με πορεία έξω από τον Λευκό Οίκο στην Ουάσινγκτον, το Μανχάταν, την Βοστόνη, την Φιλαδέλφεια, μέχρι το Λος Άντζελες και το Ελ Πάσο.
Τα συνθήματα από τις φωνές των διαδηλωτών απλώθηκαν σε ολόκληρη την Αμερική από τον Ατλαντικό μέχρι τον Ειρηνικό “ICE out for good” (Το ICE θα φύγει οριστικά), “Abolish ICE” (Κατάργηση του ICE), “Defund the Police” (Αποχρηματοδότηση της Αστυνομίας), “ICE murders Americans” (To ICE δολοφονεί Αμερικανούς), το κλασικό “Power to the People!” (Δύναμη στον Λαό!) και βέβαια το "No Justice, No Peace" (Χωρίς δικαιοσύνη, δεν υπάρχει Ειρήνη) που ξεπετάχτηκε από το κίνημα Black Lives Matter μετά την δολοφονία το 2020 του Αφροαμερικανού George Floyd (14 Οκτωβρίου 1973 – 25 Μαΐου 2020).
Εδώ στην ίδια πόλη, στην Μινεάπολη της Μινεσότα όπου τώρα δολοφονήθηκε η Good, στις 25 Μαΐου 2020 ο 46χρονος Floyd δολοφονήθηκε κάτω από το γόνατο του λευκού αστυνομικού Ντέρεκ Σόβιν που του πατούσε τον λαιμό ενώ του είχε ήδη περάσει χειροπέδες. Με το κεφάλι του στο έδαφος άφησε την τελευταία του πνοή ψελλίζοντας “I can’t Breath” (Δεν μπορώ να αναπνεύσω) με το βίντεο της δολοφονίας του να κυκλοφορεί ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα και στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και να ξεσηκώνει όχι μόνο τους αγανακτισμένους Αμερικανούς αλλά και σε διαδηλώσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.
Τότε ήταν που ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, που βρισκόταν στην πρώτη του θητεία στον Λευκό Οίκο κατηγόρησε τους Κυβερνήτες των πολιτειών ότι δεν είναι ικανοί να διαχειριστούν την κρίση που έχει ξεσπάσει, ζητώντας τους, παράλληλα, να θέσουν σε ισχύ στις Πολιτείες τους τον Νόμο 1801 περί Εξέγερσης και να κινητοποιήσουν την Εθνική Φρουρά. Με τα συντριπτικά στοιχεία εναντίον του ο αστυνομικός Ντ. Σόβιν, καταδικάστηκε σε 22,5 χρόνια κάθειρξη, με τον δικαστή στην Έδρα να αναφέρει πως η εν λόγω ποινή δηλώνει την «ιδιαίτερη σκληρότητα» της δολοφονίας.
Οι διαδηλωτές, ενωμένοι, με τις δυναμικές κινητοποιήσεις τους, ήταν εκείνοι που πέτυχαν να γίνουν μεταρρυθμίσεις στην αστυνομία σε αρκετές πόλεις και Πολιτείες, όμως αυτό δεν είναι αρκετό για να εκλείψουν οι ανισότητες αιώνων που μαστίζουν την αμερικανική κοινωνία από την εποχή της δουλείας και του εμφύλιου πολέμου.
Η αστυνομική βία και οι φυλετικές ανισότητες μαστίζουν σήμερα τη χώρα που το 1776 μια χρονιά-σταθμό η συνέλευση των επαναστατημένων πολιτών κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας στη Φιλαδέλφεια, ψηφίζεται η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Έθνους, που κατά βάση στηρίζεται στις ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Εκατό χρόνια μετά την ιστορική Διακήρυξη βέβαια, με μια διάρκεια 5 χρόνων (1861-1865) ξέσπασε ο σκληρός Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος, που ήταν μια σύγκρουση μεταξύ των βόρειων πολιτειών (Ένωση) και των νότιων πολιτειών (Συνομοσπονδία) που αποσχίστηκαν.
Αφορμή η δουλεία και τα δικαιώματα των πολιτειών, αλλά και οι σοβαρότατες οικονομικές διαφορές του βιομηχανικού Βορρά, με τον αγροτικό Νότο. Ήταν ο πλέον καταστροφικός πόλεμος που έζησε ποτέ το κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών με ανθρώπινες απώλειες στις μάχες που ξεπέρασαν τις 600.000, οι θάνατοι αμάχων ξεπέρασαν τους 500.000, ενώ καταστράφηκε περίπου το 40% της οικονομίας.
Αποτέλεσμα αυτής της τελευταίας αστικής επανάστασης του 19ου αιώνα, είναι η νίκη της Ένωσης (Βορράς), η κατάργηση της δουλείας και η διατήρηση της ενοποίησης των ΗΠΑ, παρά τις τεράστιες ανθρώπινες απώλειες και την οικονομική κρίση.
Σήμερα σε μια χώρα που οι τόνοι το τελευταίο διάστημα συνεχώς ανεβαίνουν, μετά και από την ελπιδοφόρα εκλογή του μετανάστη Ζοχράν Μαμντάνι (Zohran Mamdani, 1991) μουσουλμάνος, με καταγωγή από την Ουγκάντα, στον τεράστιο δήμο της Νέας Υόρκης, δείχνουν πως η συλλογική μνήμη και η δύναμη του κόσμου μπορεί να είναι ισχυρότερη απέναντι σε πολιτικές και φρασεολογία τύπου Τραμπ.
Στις 18 Ιανουαρίου, η Αμερική γιόρτασε τα γενέθλια του δολοφονημένου ακτιβιστή και αγωνιστή για τα δικαιώματα της μαύρης κοινότητας Μάρτιν Λούθερ Κινγκ (1929-1968). Ο βραβευμένος με το Νόμπελ Ειρήνης (1964) -αυτό το Νόμπελ που διακαώς επιθυμούσε να πάρει ο Πρόεδρος Τραμπ- ήταν Βαπτιστής ιερέας που γεννήθηκε στις 15 Ιανουαρίου. Το 1983 καθιερώθηκε από τον τότε ρεπουμπλικάνο πρόεδρο Ρέιγκαν (1911-2004) ομοσπονδιακή αργία η τρίτη Δευτέρα αυτού του μήνα κάθε έτους, για να τιμώνται η δράση και οι αγώνες του ειρηνιστή πάστορα για τα πολιτικά δικαιώματα των έγχρωμων ανθρώπων σε ολόκληρη την αχανή χώρα.
Όταν οι Αφρικανοί με τη βία μεταφέρθηκαν από τους δουλεμπόρους στις Ηνωμένες Πολιτείες, τους αφαιρέθηκε ο πολιτισμός τους.
Από τα μέσα του 15ου αιώνα μέχρι και τα τέλη του 19ου, οι Αφρικανοί υπόδουλοι στοιβάζονταν στα χαμηλοτάβανα αμπάρια των πλοίων, αλυσοδεμένοι με άλλους ανθρώπους που δεν μιλούσαν την ίδια γλώσσα, ούτε μοιράζονταν την ίδια κουλτούρα.
Από τους αιμοσταγείς εμπόρους των αθώων ψυχών υπήρξε μια συντονισμένη προσπάθεια να κρατήσουν τους με κοινή καταγωγή βίαια απαχθέντες χωριστά προκειμένου να τους αποδυναμώσουν αλλά και να εξαλείψουν την επικοινωνία μεταξύ τους λόγω του φόβου τους για κάποια εξέγερση.
Στους «δούλους» απαγορεύτηκε να εκτελούν παραδοσιακές τελετές της πατρίδας τους ή να ασκούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, έτσι έγιναν δημιουργικοί στο πώς θα μπορούσαν να διατηρήσουν μέρος του πολιτισμού τους χωρίς να τιμωρηθούν.
Από την αρχή λοιπόν της αμερικανικής Ιστορίας, η κουλτούρα των Αφροαμερικανών αναπτύχθηκε χωριστά από αυτήν του κυρίαρχου πολιτισμού επειδή απαγορεύτηκε στον μαύρο πληθυσμό να συμμετέχει παρά μόνον ως... αξιοθέατα που τραγουδούσαν ή χόρευαν για τη διασκέδαση των λευκών αφεντικών τους.
Οι μαύροι Αμερικανοί από την πρώτη στιγμή που αποβιβάστηκαν στη νέα πατρίδα τους «παρήγαγαν» τέχνη, η οποία όμως πολύ πρόσφατα ιστορικά ενσωματώθηκε στον γενικό πολιτισμό της απέραντης χώρας.
Η αφροαμερικανική τέχνη πρέπει να γνωρίζουμε πως είναι βαθιά συνυφασμένη με την ιστορία του αγώνα του μαύρου πληθυσμού ενάντια στην αποικιακή σκλαβιά και τις φυλετικές διακρίσεις, υπέρ του κινήματος για πολιτικά δικαιώματα, μέχρι σήμερα και τους ακτιβιστές του κινήματος «Black Lives Matter».
Η αφροαμερικανική τέχνη λοιπόν είναι ένας ευρύτερος όρος που περιγράφει τις εικαστικές τέχνες της αμερικανικής μαύρης κοινότητας, οι οποίες είναι επηρεασμένες από διάφορες πολιτιστικές παραδόσεις, όπως αυτές της Αφρικής, της Ευρώπης και της Αμερικής.
Οι παραδοσιακές αφροαμερικανικές μορφές τέχνης περιλαμβάνουν την γκάμα των πλαστικών τεχνών, από την ύφανση καλαθιών, την κεραμική και την υφαντική έως την ξυλογλυπτική και βέβαια τη ζωγραφική.
Οι πρώτοι Αφροαμερικανοί ζωγράφοι είναι δύο κατηγορίες υπόδουλων που επιβίωσαν στην αποικιακή Αμερική: εκείνοι που δημιούργησαν έργα για προσωπική τους χρήση και εκείνοι που τα δημιούργησαν για δημόσια. Μεταξύ του 17ου και των αρχών του 19ου αιώνα θαυμαστά αντικείμενα διασώθηκαν, όπως μικρά τύμπανα, υφαντά, ειδώλια από σφυρήλατο σίδερο, καλάθια, κεραμικά αγγεία και σμιλευμένες ταφόπλακες
Ενώ τον 19ο αιώνα οι μαύροι καλλιτέχνες είναι λιγοστοί, έρχεται το «Harlem Renaissance» (1918-1937) να φέρει ένα τσουνάμι από Αφροαμερικανούς εικαστικούς δημιουργούς. Ήταν σε θέση πλέον να πληρώσουν την εκπαίδευσή τους για να αποκτήσουν πτυχία στις τέχνες.
Αν και η Μεγάλη Υφεση (1929-1939) κατέστρεψε οικονομικά τη χώρα, δημιούργησε ευκαιρίες για τους Αφροαμερικανούς καλλιτέχνες. Με τη βοήθεια του Works Progress Administration (WPA), η Augusta Savage κατάφερε να ηγηθεί του Harlem Community Center, που ενθάρρυνε και προστάτευσε τους μαύρους καλλιτέχνες ώστε να δημιουργήσουν και να αναβαθμίσουν την τέχνη τους εκείνη τη δύσκολη εποχή.
Τη δεκαετία του 1950 και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 σημειώθηκε μείωση στην εμφάνιση Αφροαμερικανών καλλιτεχνών, καθώς τη χώρα απασχολούν περισσότερο τα ζητήματα ισότητας αλλά και φυλετικών διακρίσεων. Υπήρχε όμως ένα κίνημα για τη διατήρηση της κληρονομιάς των Αφροαμερικανών μέσω της δημιουργίας μουσείων, ώστε να διασωθεί η πλούσια ιστορία τους.
Καθώς στα τέλη της δεκαετίας του 1960 το «Black Power Movement» (Κίνημα της Μαύρης Δύναμης) ανέβαινε, το ίδιο έγινε και με το Κίνημα των Μαύρων Τεχνών (Black Arts Movement). Δημιουργούνται πολλές συλλογικότητες μαύρων καλλιτεχνών με σκοπό να εμπνεύσουν «μαύρη υπερηφάνεια» και να υπάρξει φυλετική ενδυνάμωση μεταξύ των μελών τους.
Υπάρχει ένας Αφροαμερικανός εικαστικός δημιουργός που τα έργα του είναι πραγματικά σχόλια, σχετικά με την ιστορία και την ταυτότητα των μαύρων στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και στη θέση τους γενικότερα μέσα στη δυτική τέχνη.
Κατάμαυρες φιγούρες καταλαμβάνουν μοναδικά τη θέση τους στην νεότερη ιστορία, μέσα σε ολόχρωμους καμβάδες αναπαράστασης της κοινωνίας, θέλοντας κάθε έργο αυτοτελώς να επαναβεβαιώσει τη θέση των μαύρων ανθρώπων μέσα στους κανόνες της δυτικής ζωγραφικής.
Ο Kerry James Marshall (γεννημένος το 1955), ένας από τους μεγαλύτερους αφροαμερικανούς καλλιτέχνες, ήρθε με την αναδρομική έκθεση του «The Histories» στην Royal Academy of Arts (Βασιλική Ακαδημία των Τεχνών) εδώ στο Λονδίνο και καταλαμβάνει το κομμάτι εκείνο που ανήκει στην καθημερινότητα της ζωής των μαύρων, μέσα από τις αντιξοότητες της σύγχρονης αμερικανικής πραγματικότητας.
Συνθέτοντας μέσα από ένα ευρύ φάσμα εικαστικών παραδόσεων και τεχνικών στερεοτυπικές αναπαραστάσεις της κοινωνίας, ο καλλιτέχνης εκθέτει 70 συνολικά έργα που εκτείνονται σε ολόκληρη την αξιοσημείωτη καριέρα του. Δημιουργεί επίσης, εκφραστικά μέσα από γλυπτικές εγκαταστάσεις, κολάζ, βίντεο και φωτογραφία.
Αυτή η έκθεση, η πρώτη θεσμική παρουσίαση του έργου του καλλιτέχνη στο Ηνωμένο Βασίλειο από το 2006, αναδεικνύει έντεκα «ξεχωριστούς κύκλους» του έργου του, με τον πρώτο να χρονολογείται 45 χρόνια πριν και τον πιο πρόσφατο να κάνει πρεμιέρα εδώ.
Οι δυνατοί του πίνακες τοποθετούν τις ζωές των Αφροαμερικανών στο επίκεντρο. Ο Marshall βασίζεται στη δυτική παράδοση της ιστορικής ζωγραφικής και κάνει ορατούς εκείνους τους ανθρώπους που ήταν τόσο αισθητά απόντες στα έργα που κυκλοφόρησαν πριν από αυτόν.
Από τους πιο επιδραστικούς σύγχρονους ιστορικούς ζωγράφους που εργάζονται σήμερα, οι δυναμικοί, μεγάλης κλίμακας πίνακες του Marshall ασχολούνται με θέματα όπως το Middle Passage δηλαδή το Διατλαντικό Δουλεμπόριο και την κληρονομιά των κινημάτων για τα Πολιτικά Δικαιώματα (Civil Rights) και τη Μαύρη Δύναμη (Black Power). Δημιουργεί μνημειώδεις σκηνές που απεικονίζουν τη σύγχρονη μαύρη ζωή, αναδεικνύοντας την καθημερινότητα σε επικές σκηνές.
Το έργο του Marshall είναι εμπνευσμένο από την ιστορία της τέχνης, τη σύγχρονη κουλτούρα, τον αφροφουτουρισμό και την επιστημονική φαντασία. Εργάζεται σε σειρές και κύκλους, όπως αντικατοπτρίζεται στη θεματική διάταξη της έκθεσης εδώ στις πανέμορφες αίθουσες της Royal Academy. Η έκθεση ανοίγει με έργα από τις δεκαετίες του 2000 και του 2010, αναδεικνύοντας το μακροχρόνιο ενδιαφέρον του Marshall για τους κλάδους της τέχνης που διδάσκονται σε ιδρύματα όπως εδώ στην Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου.
Το κεντρικό έργο της αίθουσας είναι το “The Academy”, 2012 (Private Collection), στην οποία το ζωντανό ανδρικό μοντέλο σε μια εικαστική τάξη κάνει την κλασική στάση χαιρετισμού της Black Power, με υψωμένη γροθιά.
Η δεύτερη αίθουσα εξετάζει τα πρώτα ώριμα έργα του Μάρσαλ από τη δεκαετία του 1980, συμπεριλαμβανομένων των έργων "Portrait of the Artist as a Shadow of His Former Self", 1980 (Los Angeles County Museum of Arts, Los Angeles) και "Invisible Man", 1986 (Private Collection). Αυτή η ενότητα καθορίζει το ενδιαφέρον του Μάρσαλ για την απεικόνιση μαύρων μορφών.
Ο Marshall είναι ένας βαθιά ολοκληρωμένος καλλιτέχνης που ενεργεί ως εμπνευσμένος και ευρηματικός χρονικογράφος της αφροαμερικάνικης κουλτούρας και νεότερης ιστορίας. Η έμπνευση ήρθε σε πολύ νεαρή ηλικία. ‘Όπως αναφέρει, συνειδητοποίησε για πρώτη φορά ότι ήθελε να γίνει καλλιτέχνης όταν η δασκάλα του νηπιαγωγείου, του έδειξε ως ανταμοιβή για την καλή συμπεριφορά του, ένα λεύκωμα με εντυπωσιακές εικόνες κομμένες από περιοδικά.
Για να κατανοήσουμε το έργο του, πρέπει να αναφερθεί, πως ο Marshall γεννήθηκε πριν από την ψήφιση του νόμου περί Πολιτικών Δικαιωμάτων στο Μπέρμιγχαμ, της Αλαμπάμα και ήταν εκεί όταν το 1963 σε ηλικία μόλις 9 ετών, λευκοί τρομοκράτες έβαλαν βόμβα σε εκκλησία Βαπτιστών με αποτέλεσμα το θάνατο 4 μικρών κοριτσιών.
Ένα από τα θύματα ήταν κόρη της αγαπημένης φίλης της μητέρας του. Τον ίδιο χρόνο, η οικογένειά του μετακομίζει στο Watts, στο Λος Άντζελες, δύο χρόνια πριν ξεσπάσουν φυλετικές ταραχές στην γειτονιά. Οι εικόνες του από εκείνη την εποχή όπως ο ίδιος αναφέρει είναι ο λαμπρός καλιφορνέζικος ήλιος του Ειρηνικού μέσα από τους φοίνικες, αναμεμειγμένος με τον τρομακτικό καπνό από τις οδομαχίες.
Την ίδια χρονιά, δηλαδή το 1965, ανοίγει τις πόρτες του για το κοινό και το County Museum του Λος Αντζελες και ο μικρός Marshall συχνάζει στους διαδρόμους και τις αίθουσές του από την αρχή. Παρατηρεί αμέσως όμως, πως κανείς στους πίνακες δεν μοιάζει σαν κι αυτόν. Όλα πλέουν σε έναν ωκεανό «λευκότητας».
Μεγαλώνει κοντά στο αρχηγείο των Μαύρων Πανθήρων και συνειδητοποιεί πως φέρει ένα είδος κοινωνικής ευθύνης για όλα εκείνα που συμβαίνουν γύρω του. Αποφασίζει να ασχοληθεί με την τέχνη και η περίοδος αυτή είναι που τον καθορίζει σαν καλλιτέχνη. Το 1978 αποφοίτησε από το Otis College of Art & Design της πόλης. Ζει και εργάζεται μέχρι και σήμερα στο Σικάγο και διδάσκει στο School of Art and Design στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις.
Τα έργα του ευθέως αναγνωρίσιμα και χαρακτηριστικά. Γνώριμος για τις μεγάλης κλίμακας ζωγραφικής αφήγησης δημιουργίες του, που χαρακτηρίζονται από τις μοναδικές μαύρες φιγούρες. Προκλητικά, αποκλειστικά ολόμαυροι άνθρωποι μέσα σε ένα μέσο -από την Αναγέννηση μέχρι και τον 20ο αιώνα- που ήταν για καιρό αόρατοι.
Οι δύο μεγαλύτερες γκαλερί εδώ σε αυτή την έκθεση της Βασιλικής Ακαδημίας, είναι αφιερωμένες στους φιλόδοξους πίνακες μεγάλου μεγέθους του Marshall, οι οποίοι καταγράφουν σκηνές της καθημερινής ζωής των μαύρων της Αμερική.
Βαθιά επηρεασμένος από καλλιτέχνες όπως ο Edouard Manet, ο Gustave Caillebotte, ο Georges Seurat και άλλοι ζωγράφοι της σύγχρονης ζωής, ο Marshall απεικονίζει μαύρες οικογένειες να κάνουν πικνίκ στο πάρκο, αισθαντικούς εραστές να χορεύουν, ανήσυχα παιδιά να παίζουν σε πάρκα και φίλους να χαλαρώνουν σε κομμωτήρια, όπως το υπέροχο “School of Beauty, School of Culture”, 2012 (Birmingham Museum of Art, Birmingham).
Στο κέντρο αυτής της αίθουσας κρέμεται ο τεράστιος πίνακας “Knowledge and Wonder”, 1995 (Legler Regional Library, Chicago Public Library, Chicago), ο μεγαλύτερος πίνακας του Marshall μέχρι σήμερα, που εκτίθεται για πρώτη φορά εκτός Σικάγο.
Μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε πως ο Marshall είναι ένας ιστορικός ζωγράφος. Αυτοί οι δυνατοί πίνακες του είναι γεμάτοι αναφορές που καλύπτουν την ιστορία της τέχνης, τα πολιτικά δικαιώματα, τα κόμικς, την επιστημονική φαντασία, τις δικές του αναμνήσεις και άλλα ποικίλα θέματα. Τα χρησιμοποιεί όλα αυτά για να σχολιάσει το παρελθόν, να αποθεώσει την καθημερινή ζωή και να φανταστεί πιο αισιόδοξα μέλλοντα.
Η τέχνη του συνδυάζει αρμονικά το παρελθόν με το παρόν. Είτε θυμίζει την Αναγέννηση με τη χρήση αυγοτέμπερας είτε υφαίνει τον αφρικανικό πνευματισμό μέσα από Βιβλικές και Μυθικές Αφηγήσεις, το έργο του είναι βαθιά πολυεπίπεδο με αναφορές στην ιστορία, τη θρησκεία, την πολιτική και την τέχνη. Αντλεί έμπνευση από την τέχνη της Αφρικής και της Διασποράς της.
Όλα τα προαναφερόμενα είναι εμφανέστατα στην συγκλονιστική εγκατάσταση των δύο έργων του, του Wake (2003–ongoing) και του Gulf Stream (2003) εδώ στην Royal Academy, και που είχαν παρουσιαστεί για πρώτη φορά μαζί το 2003 στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Το «Wake» επικεντρώνεται σε ένα μαύρο πλοίο σε ένα βάθρο που αντιπροσωπεύει το πέρασμα του Ωκεανού. Ενώ θυμίζει το ταξίδι που έκαναν οι Αφρικανοί σκλάβοι, το έργο υποδηλώνει επίσης την αυξανόμενη δύναμη της μαύρης πολιτιστικής έκφρασης.
Κάθε φορά που εκτίθεται, ο Marshall προσθέτει περισσότερα μετάλλια στην εγκατάσταση, που αντιπροσωπεύουν τα πολλαπλασιαζόμενα επιτεύγματα των Αφροαμερικανών. Η ιδέα της συσσώρευσης αυτών, προέρχεται από το «nkisi nkondi», του Κονγκό όπου οι χρήστες του έργου καρφώνουν σιδερένια καρφιά για να αυξήσουν την πνευματική τους δύναμη.
Το «Wake» περιλαμβάνει επίσης φωτογραφίες του «μαύρου φωτός», ενός πλοίου με σκλάβους και πλάκες που τιμούν το πρώτο φορτίο είκοσι Αφρικανών που μεταφέρθηκαν στην Αμερική, καθώς και μία για τον William Tucker, το πρώτο άτομο αφρικανικής καταγωγής που γεννήθηκε στην Αμερική γύρω στο 1624. Ο Marshall αναπαριστά τον Tucker με μια φωτογραφία του εαυτού του ως έφηβος.
Ο πίνακας «Gulf Stream» εκτέθηκε μπροστά από το «Wake» στη Βενετία. Σε αυτόν, ο Μάρσαλ “επαναλαμβάνει” έναν πίνακα του Αμερικανού καλλιτέχνη Winslow Homer, που ονομάζεται επίσης «Gulf Stream» (1899/1906), ο οποίος απεικόνιζε έναν ναυαγό μαύρο ναύτη του οποίου το σκάφος είναι περιτριγυρισμένο από καρχαρίες. Εδώ, βρισκόμενοι στα ανοιχτά των ακτών της Αμερικής του σήμερα, οι φίλοι του Marshall στο γιοτ του, φαίνονται να απολαμβάνουν την ιστιοπλοΐα τους, αλλά τα σύννεφα καταιγίδας είναι ορατά στον ορίζοντα, ενδεικτικά των απρόβλεπτων καιρών που έρχονται.
Η έκθεση στην Royal Academy συνεχίζεται με έργα που ασχολούνται με την ιστορία του Διατλαντικού Δουλεμπόριου (Middle Passage) όπως το “Great America”, 1994 (National Gallery of Art, Washington DC) αλλά και το κίνημα για τα Πολιτικά Δικαιώματα, όπως το “Souvenir”, 1997-8 και “Vignette”, 2003 – 2014, σε σειρές.
Εδώ υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα ενότητα έργων, που συγκεντρώνει φανταστικά πορτρέτα, ιστορικά σημαντικών μαύρων μορφών όπως ο Scipio Moorhead -ένας Αφροαμερικανός καλλιτέχνης που ζούσε στη Βοστώνη της Μασαχουσέτης που βρισκόταν σε καθεστώς σκλαβιάς.
Όπως και η Harriet Tubman, -Αμερικανίδα πολέμια της δουλείας και κοινωνική ακτιβίστρια που οδήγησε εκατοντάδες σκλάβους στην ελευθερία τους.
Η έκθεση κορυφώνεται με ένα νέο, πρωτοεμφανιζόμενο σύνολο έργων. Οι οκτώ πίνακες τις γκαλερί, εξερευνούν επεισόδια στην αφρικανική ιστορία και το διατλαντικό δουλεμπόριο, δίνοντας έμφαση στον ενεργό ρόλο που έπαιξαν οι Αφρικανοί έμποροι σκλάβων στην υποδούλωση των ομοεθνών τους.
Οι πίνακές του έρχονται να δείξουν τι σημαίνει να είσαι μαύρος στην Αμερική. Σήμερα μετά την αστυνομική βία, τις μεγάλες διαδηλώσεις για τους θανάτους μαύρων από πυρά αστυνομικών, βρισκόμαστε ξανά στη μέση ενός δεύτερου κινήματος για Πολιτικά Δικαιώματα.
Η έκπληξη βέβαια είναι πως η πρώτη διεκδίκηση δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, παρά την προεδρία Ομπάμα. Με την δεύτερη εκλογή Τραμπ και τα νέα δεδομένα στην αμερικανική πραγματικότητα όλα γίνονται περισσότερο επιτακτικά για ισονομία.
Το μαύρο δέρμα είναι μια σταθερά στους πίνακες του Marshall. Ζευγάρια, σύντροφοι, φίλοι, παρέες μέσα σε δωμάτια, δρόμους, κήπους, κομμωτήρια, καταστήματα, σχολεία, σε καθημερινές σκηνές και δράσεις.
Προσωπογραφίες και σκηνές εγκλήματος. Λευκά διεκδικητικά μάτια και απαστράπτοντα χαμόγελα ξεχωρίζουν. Η «μαύρη» ζωή στην θέση που της αρμόζει μέσα στον καμβά.
Στο Κεντρικό Χολ της Βασιλικής Ακαδημίας τέσσερις πίνακες επανενώνονται εδώ για πρώτη φορά από την δημιουργία τους. Αυτοί οι πίνακες διαδραματίζονται στα σπίτια της μεσαίας τάξης των φίλων και συγγενών του Marshall.
Ένας πίνακας είναι το σπίτι της πεθεράς του. Οι διακοσμήσεις στα σαλόνια του, αποτίουν φόρο τιμής στους δολοφονημένους Κένεντι και τον Δρ. Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Τα έργα αυτά αναδεικνύουν τους τρόπους με τους οποίους η ταραχώδης δεκαετία του 1960, -που σημαδεύτηκε από ανεκπλήρωτη αισιοδοξία και πολιτικές αναταραχές-, θα μπορούσε να τιμηθεί από ανθρώπους στη δεκαετία του 1990.
Από τους τέσσερις τεράστιους πίνακες οριζόντιου σχήματος αυτής της ομάδας, οι δύο πρώτοι, με χρώμα, τιμούν πολιτικούς και ακτιβιστές μάρτυρες, που οι μορφές τους βρίσκονται με μεταξοτυπία ως ζωφόρος στην κορυφή τους.
Οι άλλες δύο εικόνες, που αποδίδονται σε γκρίζο, επεκτείνουν τον φόρο τιμής για να αναγνωρίσουν τη σημασία των πολιτιστικών ηρώων που πέθαναν μεταξύ 1959 και 1970, παίρνοντας υπόψη τη δεκαετία του 1960. Είναι σαν λαμπερές ευχετήριες κάρτες, όπου ο Marshall ήθελε να μεταμορφώσει το είδος των ζωγραφικών έργων του Ευαγγελισμού στην εποχή της Αναγέννησης, όπου ο αρχάγγελος Γαβριήλ εμφανίζεται στο σπίτι της Μαρίας για να της πει ότι θα γεννήσει τον Ιησού.
Οι άγγελοι σε αυτούς εδώ τους πίνακες μας καλούν να θυμόμαστε. Φαίνονται κάπως νωχελικοί, κουρασμένοι, από τη διαδικασία αξιολόγησης των ανεκπλήρωτων ονείρων ή των πραγματικών επιτευγμάτων αυτών των πολιτικών πρωταγωνιστών και πολιτιστικών ηρώων.
Ναι, ο Kerry James Marshall, φέρνει τους μαύρους στο επίκεντρο του έργου του. Ας μην ξεχνάμε πως οι ιμπρεσιονιστές όπως έχουμε να αναφέρει, ήταν οι πρώτοι που μετέτρεψαν την ιστορική ζωγραφική σε ένα είδος που απέδιδε σκηνές της καθημερινής ζωής σε μνημειώδη κλίμακα.
Ο Marshall υιοθετεί αυτήν την προσέγγιση και εφαρμόζει μια σύγχρονη μαύρη προοπτική σε αυτήν, ζωγραφίζοντας κουρεία, ινστιτούτα αισθητικής, πάρκα και νυχτερινά κέντρα με μουσικούς και ζωή.
Ανυψώνοντας την καθημερινότητα στο έπος, ο Marshall καταφέρνει να αναδεικνύει τη πραγματικότητα των μαύρων πρωταγωνιστών της ζωής μας, η οποία συχνά υποεκπροσωπείται στην τέχνη. Συχνά φέρνει ξεχασμένες μορφές της διπλανής πόρτας στο προσκήνιο, καθώς η προσωπογραφία παραδοσιακά προοριζόταν για τους πλούσιους και εύπορους.
Απολαμβάνοντας τα αφηγηματικά έργα-ιστορίες του μεγάλου παραμυθά της αφροαμερικάνικης κουλτούρας, κάποιοι ίσως και να νιώσουν αμήχανα. Τα πολύχρωμα έργα με τους αποκλειστικά μαύρους ήρωες είναι μια γροθιά στα παλαιά ρατσιστικά στερεότυπα της κοινωνίας και της τέχνης.
Ο Marshall αποτίει φόρο τιμής σε μαύρες φιγούρες από την ιστορία των Αφροαμερικανών που δεν ζωγραφίστηκαν ποτέ στη ζωή τους, στρέφοντας το πινέλο του προς τους σκλάβους, τους επαναστάτες, τους ποιητές, τους καλλιτέχνες, τους ήρωες που πολέμησαν για την κατάργηση της δουλείας και τους ακτιβιστές που φτάνουν μέχρι το σήμερα.
Στο έργο του αναγνωρίζουμε τις αγωνίες και τους αγώνες συνανθρώπων που βιώνουν τον ρατσισμό και την περιθωριοποίηση, στην κοινωνία που επιτρέψαμε να υπάρχει, καθώς συνειδητοποιούμε πως η καθημερινότητα γίνεται μέρα με την μέρα ακόμα χειρότερη και πρέπει να αγωνιστούμε πλέον ακόμα και για αυτονόητα ανθρώπινα δικαιώματα.
------------
**Πληροφορίες για την έκθεση “Kerry James Marshall: The Histories” στην Royal Academy of Arts (Βασιλική Ακαδημία των Τεχνών), στο Λονδίνο, μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.royalacademy.org.uk/exhibition/kerry-james-marshall
-----------
**Photo: A. KATSIOULA
Comments