Νιγηριανός Μοντερνισμός και αποαποικιοποίηση

Nigerian Modernism : Καλύπτοντας μια περίοδο 50 χρόνων, στα μέσα του 20ού αιώνα -από την έμμεση βρετανική αποικιακή κυριαρχία έως την εθνική ανεξαρτησία και μετά από αυτήν-, πρωτοπόροι καλλιτέχνες, έφεραν επανάσταση στη μοντέρνα τέχνη στη Νιγηρία.

-------------

Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω

Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω

---------------------

Από την Αγνή Κατσιούλα

---------------------

Ο Νιγηριανός Μοντερνισμός αφηγείται την ιστορία καλλιτεχνικών δικτύων που εκτείνονταν στη Ζάρια, το Ιμπαντάν, το Λάγος και το Ενούγκου, καθώς και στο Λονδίνο, το Μόναχο και το Παρίσι. Μέσω ομάδων όπως η Zaria Art Society και η Mbari Artists' and Writers' Club, συνδύασαν νιγηριανές, αφρικανικές και ευρωπαϊκές τεχνικές και παραδόσεις για να δημιουργήσουν ζωντανά, πολυδιάστατα έργα.

Η μοντέρνα τέχνη στη Νιγηρία που ξεκινά πολύ πριν από το 1960 - το έτος της ανεξαρτησίας της- φτάνοντας μέχρι και την δεκαετία του 1990, χαρακτηρίζεται από μια σειρά κοινωνικοπολιτικών γεγονότων και πολιτιστικών εξελίξεων, όπως αντιαποικιακές εξεγέρσεις, εργατικές διαμάχες, την ίδρυση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, καθώς και την δημιουργία δικτύων διασποράς και διεθνών συναντήσεων μαύρων συγγραφέων και καλλιτεχνών.

Η έκθεση Nigerian Modernism στην Tate Modern, στο κέντρο του Λονδίνου, τιμά ένα διεθνές δίκτυο καλλιτεχνών που συνδυάζουν αφρικανικές και ευρωπαϊκές παραδόσεις, δημιουργώντας μια ζωντανή καλλιτεχνική κληρονομιά.

Παρουσιάζεται το έργο περισσοτέρων από 50 καλλιτεχνών σε ένα διάστημα δημιουργικού οίστρου 50 ετών καθώς ο καθένας τους ανταποκρίθηκε στο εξελισσόμενο πολιτικό και κοινωνικό τοπίο της Νιγηρίας αμφισβητώντας κρατούσες υποθέσεις και οραματιζόμενος ένα νέο μέλλον, ανακτώντας τις αυτόχθονες παραδόσεις για να δημιουργήσει ένα νέο αφρικανικό όραμα για τον Μοντερνισμό.

-------------

Η πολυμορφική και τεράστια βρετανική πρωτεύουσα κινείται και αναπνέει σε ρυθμούς απελευθέρωσης. Τα σχολεία στο Λονδίνο, μετά και τις εαρινές διακοπές λειτουργούν με πλήρη ωράριο και -πραγματικά πρωτοφανές- οι αθλητικές δραστηριότητες γίνονται κάτω από έναν καυτό ήλιο, καθάριο ουρανό και υψηλές θερμοκρασίες. Ο καιρός δείχνει να το γιορτάζει και να αποζημιώνει τους κατοίκους για τον χειμερινό εγκλεισμό τους.

Τα πάρκα γεμίζουν ασφυκτικά καθώς με τις ώρες μένουμε κάτω από τις ζωογόνες ηλιαχτίδες που μας χαϊδεύουν προσφέροντάς μας απλόχερα την πολύτιμη βιταμίνη D που στερηθήκαμε τους προηγούμενους ολοσκότεινους καιρούς.

Έτσι ολόλαμπρα κυλά αυτό τον καιρό η καθημερινότητά μας, καθώς η μέρα μεγαλώνει επικίνδυνα εδώ στο Βορρά για να μας φέρει σιγά σιγά στην καλοκαιρινή insomnia. Και καθώς τελειώνει η μέρα, αρχίζει να πέφτει το σκοτάδι και φυσά εκείνος ο παγωμένος αέρας που φέρνει το πούσι του Ωκεανού πάνω από το μεγάλο νησί, που ερημώνει νωρίς τους δρόμους, βάζοντας τους περισσότερους βιαστικά στα μέσα μεταφοράς για την επιστροφή στο σπίτι και βγάζει τα πολύχρωμα φλισάκια στις εισόδους των εστιατορίων για να τυλιχτούν και σκεπαστούν οι γενναίοι εναπομείναντες.

Το Λονδίνο δεν χάνει ποτέ τους καθημερινούς του ρυθμούς. Είναι εκείνη η πολύβουη αγχωτική πόλη με τα πλήθη τουριστών να κατακλύζουν το κέντρο του και τις μάζες των εργαζόμενων πρωί και απόγευμα να «επιβιβάζονται και αποβιβάζονται» συντεταγμένα στο Σίτι και το Canary Wharf, εκεί που χτυπά η καρδιά της οικονομίας, στα γραφεία των τραπεζών και των οικονομικών κολοσσών.

Είναι εμφανές και αξιοθαύμαστο το γεγονός πως αυτή η χαοτικά όμορφη και απλωμένη στις όχθες του Τάμεση πόλη καταφέρνει να σε κερδίζει με την αβίαστη πολυπολιτισμικότητα που εκπέμπει.

Η κοινωνία μπορεί να ενσωματώνει αρμονικά τις κοινότητες των μεταναστών και τα τελευταία χρόνια, -ίσως με ελάχιστες εξαιρέσεις- να υπάρχει εδώ η μεγαλύτερη «φυλετική ανοχή» στη χώρα.

Βρετανοί και ξένης καταγωγής κάτοικοι πιστεύουν πλέον στη διαφορετικότητα της κουλτούρας, αλλά και στην αρμονική συνύπαρξη, στην κοινή ζωή και καθημερινότητα με τα προβλήματα της καθημερινότητας να είναι ίδια για όλους.

Ινδοί, Πακιστανοί, Μουσουλμάνοι, Εβραίοι, Αφρικανοί, Βαλκάνιοι, Γάλλοι, Ισπανοί, Κινέζοι, Ρώσοι, Κορεάτες, Ιρανοί, Βραζιλιάνοι, Τζαμαϊκανοί, Αμερικανοί, Αυστραλοί, όλες οι φυλές του κόσμου συναντιούνται σε μια πόλη-χωνευτήρι, στην οποία μιλούν αγγλικά, αλλά κρατούν τις αξίες και παραδόσεις της κουλτούρας τους, προσδίδοντας κάτι μαγικό στην ιδιοσυγκρασία και ταυτότητα της βρετανικής κοινωνίας.

Ας μην ξεχνάμε πως ένα μεγάλο ποσοστό των νέων με διαφορετική καταγωγή, που σχεδόν αγγίζει το 60%, έχουν γεννηθεί στη Βρετανία κι η μόνη χώρα που γνωρίζουν ως πατρίδα τους είναι το Ηνωμένο Βασίλειο.

Η πολυφυλετική πρωτεύουσα της Γηραιάς Αλβιώνας και μία από τις μεγαλύτερες πολυπολιτισμικές κοινότητες παγκοσμίως, λοιπόν, αυτόν τον καιρό παίρνει μαθήματα αφρικανικής ιστορίας και αποαποικιοποίησης, καθώς όλοι γνωρίζουμε ιστορικά, την σκληρή αποικιοκρατία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας των περασμένων αιώνων.

Η Tate Modern, στο Bankside, δίπλα στις όχθες του Τάμεση, ανοίγει τις υπέροχες γκαλερί της για να ξεδιψάσει τους επισκέπτες με πρωτοπόρα τέχνη, μέσα από μια μεγάλη έκθεση με τίτλο “ Nigerian Modernism” (Νιγηριανός Μοντερνισμός). Στόχος να εξερευνηθεί το έργο των καλλιτεχνών που έφεραν επανάσταση στη μοντέρνα τέχνη στη Νιγηρία στα μέσα του 20ού αιώνα.

Με φόντο την πολιτιστική και καλλιτεχνική εξέγερση, ο Νιγηριανός Μοντερνισμός τιμά τα επιτεύγματα των Νιγηριανών καλλιτεχνών που εργάστηκαν πριν και μετά τη δεκαετία της εθνικής ανεξαρτησίας από τη βρετανική αποικιακή κυριαρχία το 1960.

Η Νιγηρία είναι ένα πολυεθνικό κράτος που κατοικείται από περισσότερες από 250 εθνοτικές ομάδες που μιλούν 500 διαφορετικές γλώσσες. Ήταν η πρώτη από τις βρετανικές αποικίες που έγινε ανεξάρτητο κράτος το 1960 καθώς και μέλος της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. Βρίσκεται στη δυτική Αφρική, στον κόλπο της Γουινέας και διασχίζεται από τον ποταμό Νίγηρα από όπου πήρε και το όνομά της.

Η ιστορία του νιγηριανού μοντερνισμού που ξεκινά πολύ πριν από το 1960 - το έτος της ανεξαρτησίας της Νιγηρίας - χαρακτηρίζεται από μια σειρά ασύνδετων κοινωνικοπολιτικών γεγονότων και πολιτιστικών εξελίξεων, όπως αντιαποικιακές εξεγέρσεις, εργατικές διαμάχες, την ίδρυση της νιγηριανής καλλιτεχνικής εκπαίδευσης, καθώς και την ίδρυση δικτύων διασποράς και διεθνών συναντήσεων μαύρων συγγραφέων και καλλιτεχνών.

Αυτά τα γεγονότα συνδέονται περίπλοκα με έναν πιο ρευστό μετααποικιακό λόγο. Ωστόσο, χωρίς να κατονομάσουμε τις δυνάμεις του αποικιοκρατίας, είναι αδύνατο να περιγραφεί πλήρως η πολιτική και επιστημολογική ανυπακοή από την οποία προήλθαν οι διαδικασίες της αποαποικιοποίησης.

Η ανάπτυξη της τέχνης στην περιοχή της Νιγηρίας στις αρχές του εικοστού αιώνα ακολουθεί συνήθως δύο λογικά σκέλη: το ένα προκύπτει από την επαναδιαπραγμάτευση μιας παναφρικανικής εικονογραφίας, συμπεριλαμβανομένης της προϊστορικής, της Νοκ και της αιγυπτιακής κουλτούρας.

Το άλλο σκέλος προκύπτει από διαλείπουσες επαφές με τη Δύση. Μέσω εμπορικών συναντήσεων και αποικιοκρατίας, και έτσι εδραιώθηκαν υβριδικές πρακτικές. Στη Βρετανία, ο μοντερνισμός θεωρείται ότι αναπτύχθηκε πλήρως τη δεκαετία του 1930, εν μέρει μέσω συναντήσεων με ευρωπαϊκά κινήματα στην Ιταλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία.

Η Tate Modern παρουσιάζει αυτή την πρώτη έκθεση στο Ηνωμένο Βασίλειο που παρακολουθεί την εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης στη Νιγηρία, καλύπτοντας μια περίοδο από την έμμεση αποικιακή κυριαρχία έως την εθνική ανεξαρτησία και πέρα από αυτήν.

Η έκθεση Nigerian Modernism τιμά ένα διεθνές δίκτυο καλλιτεχνών που συνδυάζουν αφρικανικές και ευρωπαϊκές παραδόσεις, δημιουργώντας μια ζωντανή καλλιτεχνική κληρονομιά. Η έκθεση παρουσιάζει το έργο πάνω από 50 καλλιτεχνών σε διάστημα 50 ετών, από τον μοντερνιστή θρύλο Ben Enwonwu (1917–1994, Μπεν Ενγουόνγου), μέχρι τον με καταγωγή από την Γκάνα, El Anatsui (1944).

Ο καθένας ανταποκρίθηκε στο εξελισσόμενο πολιτικό και κοινωνικό τοπίο της Νιγηρίας αμφισβητώντας υποθέσεις και φανταζόμενος ένα νέο μέλλον, ανακτώντας τις αυτόχθονες παραδόσεις για να δημιουργήσει ένα νέο αφρικανικό όραμα για τον Μοντερνισμό.

Με περισσότερα από 250 έργα, όπως ζωγραφική, γλυπτική, υφάσματα, κεραμικά και έργα σε χαρτί από ιδρύματα και ιδιωτικές συλλογές σε όλη την Αφρική, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, η Tate Modern προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να συναντηθούμε με τις δημιουργικές δυνάμεις που έφεραν επανάσταση στη μοντέρνα τέχνη στη Νιγηρία.

Ο Νιγηριανός Μοντερνισμός δεν ήταν ένα μόνο κίνημα, αλλά μια ποικιλία αντιδράσεων στην μεταβαλλόμενη πολιτιστική και πολιτική ταυτότητα της χώρας. Η Νιγηρία ιδρύθηκε ως βρετανική αποικία το 1914. Μέχρι τότε, τα ακμάζοντα αφρικανικά βασίλεια και οι κοινωνίες είχαν αλλοιωθεί βαθιά από δεκαετίες στρατιωτικών εκστρατειών και αποικιακής εκμετάλλευσης. Σε όλη τη Νιγηρία, οι καλλιτέχνες επηρεάστηκαν από τον Παναφρικανισμό και τις ευρωπαϊκές μορφές τέχνης, όμως αντλούσαν επίσης έμπνευση από τους τοπικούς πολιτισμούς.

Η εντυπωσιακή έκθεση στην Tate Modern ξεκινά τη δεκαετία του 1940 εν μέσω εκκλήσεων για αποαποικιοποίηση σε όλη την Αφρική και τη διασπορά της. Με το νιγηριανό εκπαιδευτικό σύστημα υπό βρετανική διακυβέρνηση, πολλοί καλλιτέχνες εκπαιδεύονται στη Βρετανία, υιοθετώντας ευρωπαϊκές καλλιτεχνικές τεχνικές και παρακολουθώντας την εμμονή του δυτικού μοντερνισμού με την αφρικανική τέχνη.

Η ισορροπία μεταξύ των αυτόχθονων παραδόσεων της Νιγηρίας, των αποικιακών πραγματικοτήτων και των εκκλήσεων για ανεξαρτησία είναι εμφανής στις πρακτικές των καλλιτεχνών, πολλοί από τους οποίους συμμετέχουν στην καλλιτεχνική εκπαίδευση και μεταρρύθμιση.

Η Aina Onabolu (1882-1963, Άινα Οναμπολού) πρωτοστάτησε σε νέα εικονιστικά πορτρέτα προσωπικοτήτων της κοινωνίας του Λάγκος. Εισήγαγε ένα νέο πρόγραμμα σπουδών τέχνης σε πολλά γυμνάσια της πόλης με το πρόγραμμα σπουδών να είναι εμπνευσμένο από τις σχολές τέχνης που είχε φοιτήσει στο Λονδίνο και το Παρίσι.

Περιλάμβανε μαθήματα προοπτικής, θεωρίας χρωμάτων και ζωγραφικής με καβαλέτο. Έβλεπε την ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή ζωγραφική ως εργαλείο για τους Νιγηριανούς να εκφράσουν την ταυτότητά τους με τους δικούς τους όρους.

Οι περισσότεροι από τους καλλιτέχνες στην πρώτη αίθουσα της έκθεσης έλαβαν αυτήν την ευρωπαϊκής αισθητικής εκπαίδευση.

Οι αυτόχθονες μορφές τέχνης - όπως η χύτευση χαλκού, η ξυλογλυπτική και η τοιχογραφία - συνέχισαν να διδάσκονται μέσω μαθητείας. Μερικοί Νιγηριανοί καλλιτέχνες ανέπτυξαν και άντλησαν από αυτές τις τεχνικές.

Ο Akinola Lasekan (1916-1972) απεικόνισε σκηνές από θρύλους και ιστορία Γιορούμπα. Οι παγκοσμίως διάσημοι καλλιτέχνες της περιόδου, ο Ben Enwonwu (Μπεν Ενγουόνγου) και η Ladi Kwali, συνδύασαν τη δυτική τους εκπαίδευση με τις νιγηριανές παραδόσεις εικαστικών τεχνών.

Ο μεγάλος δημιουργός Ben Enwonwu (Μπεν Ενγουόνγου) ήταν ο πρώτος Αφρικανός μοντερνιστής που κέρδισε διεθνή αναγνώριση. Δημιούργησε μια νέα οπτική γλώσσα για τη σύγχρονη νιγηριανή τέχνη, συνδυάζοντας την εκπαίδευσή του στη γλυπτική Igbo( Ίγκμπο) με τις προσωπικές γνώσεις του ο οποίος καταφέρνει να αποθεώσει την ομορφιά του μαύρου και αφρικανικού πολιτισμού.

Εν τω μεταξύ, η Kwali, η οποία εκπαιδεύτηκε υπό τον Βρετανό αγγειοπλάστη Michael Cardew (1901-1983) στο Κέντρο Εκπαίδευσης Κεραμικής στην Αμπούτζα, ανέπτυξε ένα νέο στυλ κεραμικής τέχνης που συνέθετε τις παραδοσιακές τεχνικές Gwarri και την ευρωπαϊκή κεραμική των στούντιο.

Η εθνική ανεξαρτησία την 1η Οκτωβρίου 1960 ενέπνευσε μια αίσθηση αισιοδοξίας σε όλη τη χώρα, με καλλιτεχνικές ομάδες να δημιουργούν τέχνη για ένα νέο έθνος. Νέοι καλλιτεχνικοί και λογοτεχνικοί σύλλογοι ιδρύθηκαν σε όλη τη Νιγηρία, παρέχοντας χώρους για να εξερευνήσουν τις διασταυρώσεις της τέχνης, της ποίησης και της performance.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Νιγηρία γνώρισε οικονομική άνθηση, αλλά αντιμετώπισε επίσης έναν καταστροφικό εμφύλιο πόλεμο. Στον απόηχο, οι καλλιτέχνες δημιούργησαν νέες οπτικές γλώσσες στην αναζήτησή τους για μια νέα μετααποικιακή ταυτότητα.

Ο Νιγηριανός Μοντερνισμός όπως αναφέραμε, παρακολουθεί τις εξελίξεις στη νιγηριανή τέχνη στο εσωτερικό και στο εξωτερικό από τη δεκαετία του 1920 έως τη δεκαετία του 1990. Κάθε αίθουσα σε αυτή την παρουσίαση της Tate, αναδεικνύει τους διαφορετικούς καλλιτέχνες, τις κοινωνίες και τις σχολές που χάραξαν ανεξάρτητα οράματα για το τι θα μπορούσε να είναι η σύγχρονη τέχνη στη Νιγηρία.

Η έκθεση εξερευνά την κληρονομιά της Zaria Arts Society, που ιδρύθηκε στο Νιγηριανό Κολλέγιο Τεχνών, Επιστήμης και Τεχνολογίας (NCAST) στη Zaria, μια πόλη στα βορειοδυτικά της χώρας. Το κολέγιο είχε ως πρότυπο το βρετανικό εκπαιδευτικό σύστημα.

Τα μαθήματά του, αγνοούσαν σε μεγάλο βαθμό την αφρικανική τέχνη και τις πολιτιστικές παραδόσεις. Το 1958, μια ομάδα φοιτητών τέχνης της οποίας τα μέλη περιλάμβαναν τους Uche Okeke (1933-2016), Demas Nwoko (1935), Yusuf Grillo (1934-2021), Bruce Onobrakpeya (1932) και Jimo Akolo (1934-2023). Ενθαρρυμένοι από δασκάλους όπως η Clara Etso Ugbodaga-Ngu (1921-1996), ανέπτυξαν ανεξάρτητα δημιουργικά στυλ που επικεντρώνονταν στην έννοια της «Φυσικής Σύνθεσης», συνδυάζοντας τις ιθαγενείς μορφές με τη σύγχρονη έκφραση.

Όλοι αυτοί οι δημιουργοί, ενώθηκαν για να επαναστατήσουν ενάντια στο περιορισμένο, ευρωκεντρικό πρόγραμμα σπουδών. Υπερασπίστηκαν την Παναφρικανική ατζέντα για την ανάκτηση της εξαφανιζόμενης αφρικανικής πολιτιστικής κληρονομιάς ως μέσο διαμόρφωσης της μελλοντικής τέχνης του νιγηριανού έθνους.

Τον Οκτώβριο του 1960, η Νιγηρία αποκτά την ανεξαρτησία της από τη Βρετανία, και έτσι τη δεκαετία του 1960, εν μέσω οικονομικής άνθησης, το Λάγος γίνεται ένας δυναμικός πολιτιστικός κόμβος, εμπνέοντας την τροπική μοντερνιστική αρχιτεκτονική, τις δημόσιες παραγγελίες τέχνης και τα νυχτερινά κέντρα γεμάτα με μουσική Highlife.

Μετά την αποφοίτησή τους, πολλά μέλη της Zaria Art Society μετακόμισαν στο Ibadan, μια πανεπιστημιούπολη στη νοτιοδυτική Νιγηρία. Εκεί, συνίδρυσαν το Mbari Artists and Writers Club το 1961 μαζί με τον Γερμανό εκδότη Ulli Beier (1922-2011). Στεγασμένο σε ένα πρώην νυχτερινό κέντρο διασκέδασης, το κέντρο διέθετε βιβλιοθήκη, γκαλερί, θέατρο και λιβανέζικο καφέ.

Προσέφερε έναν χώρο διαλόγου που διοικούνταν από μια διεθνή ομάδα καλλιτεχνών, συγγραφέων και δραματουργών, συμπεριλαμβανομένων των Chinua Achebe (1930-2013), Wole Soyinka (1934) και Malangatana Ngwenya (1936-2011). Η Λέσχη Mbari συνδέεται στενά με το επιδραστικό παναφρικανικό μοντερνιστικό περιοδικό Black Orpheus, το οποίο εκτίθεται στην Tate Modern.

Το αρχιτεκτονικό τοπίο του Λάγος μεταμορφώθηκε από Νιγηριανούς και Βρετανούς αρχιτέκτονες. Προσάρμοσαν διεθνή μοντερνιστικά στυλ για να ανταποκριθούν στο τροπικό κλίμα της χώρας και στη μοναδική αρχιτεκτονική κληρονομιά.

Το Highlife – ένα μουσικό είδος που συνδυάζει λατινοαμερικανικά, ευρωπαϊκά και αφρικανικά-διασπορικά μουσικά στυλ – έγινε εξαιρετικά δημοφιλές στο Λάγος κατά τη δεκαετία του 1950 και του 1960. Το υβριδικό στυλ του highlife αντανακλούσε την κοσμοπολίτικη φύση της πόλης.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πολλοί καλλιτέχνες αναλογίστηκαν την πλούσια πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά της Νιγηρίας ως έδρα περισσότερων από 250 εθνοτικών ομάδων. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 εμφανίστηκε το Νέο Κίνημα Ιερής Τέχνης, το οποίο ιδρύθηκε από την Αυστριακή καλλιτέχνιδα Susanne Wenger (1915-2009), η οποία βασίστηκε στις θεότητες και τις πεποιθήσεις των Γιορούμπα για να εξερευνήσει την τελετουργική δύναμη της τέχνης.

Ιδρυμένα πριν από 400 χρόνια, τα Ιερά Άλση Osun-Osogbo είναι αφιερωμένα στην Osun, τη θεά του ποταμού Γιορούμπα που συνδέεται με τη γονιμότητα. Βρίσκονται λίγο έξω από την πόλη Osogbo, κατά μήκος του ποταμού Osun στη νοτιοδυτική Νιγηρία. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, το κύριο ιερό του Osun είχε ερειπωθεί. Οι τοπικοί ιερείς κάλεσαν τη Susanne Wenger, που είχε γίνει αρχιέρεια Γιορούμπα, για να βοηθήσει στην αποκατάστασή του.

Συγκέντρωσε μια ομάδα τοπικών καλλιτεχνών για να συνεργαστούν μαζί της και η ομάδα ηγήθηκε της αποκατάστασης του Ιερού Άλσους Osun-Osogbo, όπου αρχαία ιερά ήταν διακοσμημένα με γλυπτά και γλυπτά από τσιμέντο.

Παράλληλα, η Σχολή Καλών Τεχνών Oshogbo προέκυψε από μια σειρά επιδραστικών εργαστηρίων στο Popular Bar του Duro Ladipo, παρέχοντας έναν χώρο για πειραματισμό μεταξύ ανεκπαίδευτων καλλιτεχνών και ερμηνευτών, όπως η Nike Davies-Okundaye (1951), ο Jacob Afolabi (1944-2004) και ο Twins Seven Seven (1944-2011), οι οποίοι εξερεύνησαν την πολιτιστική ταυτότητα και τις προσωπικές μυθολογίες των Γιορούμπα στο έργο τους.

Πέρα από την εργασία τους στα άλση, οι καλλιτέχνες παρήγαγαν επίσης υφάσματα μπατίκ εμπνευσμένα από την κοσμολογία Γιορούμπα. Πίστευαν ότι η τέχνη θα έπρεπε να έχει θρησκευτική λειτουργία και έβλεπαν τη δημιουργικότητα ως μέρος της πνευματικής τους ζωής.

Το ξέσπασμα του Νιγηριανού Εμφυλίου Πολέμου το 1967 προκάλεσε πολιτιστική και πολιτική κρίση για πολλούς καλλιτέχνες. Το αίσθημα αισιοδοξίας και ενότητας μετά την ανεξαρτησία αντικαθίσταται από τη διαίρεση και αργότερα από την επιθυμία επανασύνδεσης των διαφορετικών εθνοτικών ομάδων της Νιγηρίας.

Η έκθεση αναδεικνύει την αναβίωση των «uli» - γραμμικών σχεδίων Igbo που μπορούν να είναι διακοσμητικά ή να αντιπροσωπεύουν φυσικά στοιχεία και καθημερινά αντικείμενα. Ιστορικά, η γνώση αυτή μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά μεταξύ γυναικών, αλλά και καλλιτεχνών όπως ο Uche Okeke, ο οποίος είχε κληρονομήσει αυτή τη γνώση από τη μητέρα του, και καλλιτεχνών από τη Σχολή Καλών Τεχνών Nsukka, όπως οι Obiora Udechukwu (1946), Tayo Adenaike (1954) και η Ndidi Dike (1960), που προσάρμοσαν αυτή την οπτική γλώσσα ως μια μοντερνιστική μορφή τέχνης, ανακτώντας ένα στοιχείο της προγονικής κουλτούρας και αναλογιζόμενοι τους αγώνες της σύγκρουσης κατά τη διάρκεια του Νιγηριανού Εμφυλίου Πολέμου.

Μετά από το στρατιωτικό πραξικόπημα και μια σειρά από σφαγές κατά των Ίγκμπο στη βόρεια Νιγηρία, πολλοί άνθρωποι των Ίγκμπο εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, επιστρέφοντας στις πατρογονικές τους γαίες στα νοτιοανατολικά. Το 1967, η περιοχή κήρυξε την ανεξαρτησία της από τη Νιγηρία, καθιστώντας την αποσχιστική πολιτεία με το όνομα Δημοκρατία της Μπιάφρα.

Ο πόλεμος που ακολούθησε οδήγησε στον θάνατο πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκων της νοτιοανατολικής περιοχής, κυρίως Ίγκμπο, αφού ο νιγηριανός στρατός στόχευσε αμάχους και τα στρατιωτικά αποκλεισμούς προκάλεσαν λιμό. Το 1970, η Μπιάφρα παραδόθηκε και επανεντάχθηκε στη Νιγηρία.

Η έκθεση ολοκληρώνεται με μια παρουσίαση του Uzo Egonu (1931), εξερευνώντας τον τρόπο που οι καλλιτέχνες προς τα τέλη του 20ού αιώνα ανταποκρίνονται στις παγκόσμιες νιγηριανές ταυτότητες.

Γεννημένος στην Onitsha, στη νοτιοανατολική Νιγηρία, και ζώντας στη Βρετανία από τη δεκαετία του 1940, το έργο του Egonu επηρεάστηκε από την οπτική του ως ομογενή, εμποτίζοντας το έργο του με παιδικές αναμνήσεις και συναισθήματα νοσταλγίας, καθώς και αντιδράσεις σε τρέχοντα γεγονότα που παρατηρούνται από το εξωτερικό.

Η έκθεση συγκεντρώνει τους πίνακες του Egonu με τίτλο «Άνθρωποι χωρίς κράτος», και είναι η πρώτη φορά που αυτά τα έργα επανενώνονται μετά από 40 χρόνια. Ξεκινώντας το 1980, η σειρά αναλογίζεται την εθνική και την πολιτιστική ταυτότητα.

Απεικονίζοντας μια μόνο φιγούρα σε κάθε πίνακα - έναν μουσικό, έναν καλλιτέχνη και έναν συγγραφέα - ο Egonu αντιπροσωπεύει την αυξανόμενη ορατότητα της νιγηριανής διασποράς σε όλο τον κόσμο. Η σειρά συνοψίζει την ένταση μεταξύ εθνικής ταυτότητας και καλλιτεχνικής ανεξαρτησίας που διαμορφώνει την ιστορία της σύγχρονης τέχνης της Νιγηρίας.

Αν και το έργο του Egonu αγκαλιάστηκε από το Βρετανικό Κίνημα Μαύρης Τέχνης αργότερα στην καριέρα του, συνέχισε να αρνείται την κατηγοριοποίηση. Διαμόρφωσε μια ριζικά ανεξάρτητη θέση ως κορυφαίος Νιγηριανός καλλιτέχνης που εργάζεται στην παγκόσμια διασπορά.

Ο Νιγηριανός Μοντερνισμός στην εντυπωσιακή έκθεση της Tate, παρακολουθεί τις εξελίξεις στη νιγηριανή τέχνη στο εσωτερικό και στο εξωτερικό από τη δεκαετία του 1920 έως τη δεκαετία του 1990. Κάθε αίθουσα αναδεικνύει τους διαφορετικούς καλλιτέχνες, τις κοινωνίες και τις σχολές που χάραξαν ανεξάρτητα οράματα για την σύγχρονη τέχνη στη Νιγηρία.

Πολύχρωμοι, ονειρικοί πίνακες, γεμάτοι προκλητικές προοπτικές που παίζουν με οπτικές αφηγήσεις και προκαλούν πολιτιστικές παραδοχές, εξερευνώντας την πολιτική, την ιστορία, τις κοινωνικές αναταραχές αλλά και τη σεξουαλικότητα.

Κατανοούμε στην αφήγηση του Νιγηριανού Μοντερνισμού, πως η εικαστική από μόνη της είναι μια γλώσσα, ένα ισχυρό μέσο επικοινωνίας, τις περισσότερες φορές πέρα από τα λόγια. Οι πίνακες, τα γλυπτά, τα έργα, αφηγούνται ιστορίες, ψυχογραφούν ανθρώπους, αποτυπώνουν παραστατικά γεγονότα και ζωές και κρατούν μέσα τους τις λέξεις να αιωρούνται στον χρόνο, καθώς αποτυπώνεται παραστατικά η ψυχή της αφρικανικής χώρας, της σύγχρονης Νιγηρίας.

------------

** Πληροφορίες για την έκθεση “Nigerian Modernism”, στην Tate Modern, στο Λονδίνο, μπορείτε να βρείτε εδώ : https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/nigerian-modernism

----------

** Photo: A. KATSIOULA