Ο ασταθής κόσμος της Μόνα Χατούμ

Mona Hatoum : Η Παλαιστίνια εικαστικός που έζησε τον ξεριζωμό και τον πόνο, ασχολείται στο έργο της με ζητήματα εκτοπισμού, περιθωριοποίησης, αποκλεισμού, επισημαίνοντας τα συστήματα κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου. Με έδρα το Λονδίνο, πειραματίζεται με διαφορετικά υλικά, όπως τη γλυπτική, το χαρτί, την φωτογραφία, τις εγκαταστάσεις, το βίντεο, αλλά πάντα με αναφορές και δυνατά περάσματα μέσα από την εννοιολογική τέχνη.

---------------

Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω

Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω

---------------------

Από την Αγνή Κατσιούλα

---------------------

Θαυμάσαμε παλαιότερα το έργο της στην αναδρομική της στο Παρίσι στο Centre Pompidou (Κέντρο Ζόρζ Πομπιντού). Τώρα το έργο της Mona Hatoum βρίσκει την θέση του δίπλα στις δημιουργίες τού Ελβετού γλύπτη Alberto Giacometti, μέσα από την συγκλονιστική παρουσίαση “Encounters: Giacometti” (Συναντήσεις με τον Τζιακομέτι) στο Κέντρο Πολιτισμού Barbican στην καρδιά του Λονδίνου. Η έκθεση με υπότιτλο “Divide”, (Διαίρεση, Χώρισμα) είναι η δεύτερη από μια σειρά τριών πρωτοποριακών εκθέσεων με νέα έργα σύγχρονων καλλιτεχνών δίπλα σε έργα του φημισμένου γλύπτη. Τα έργα των δύο δημιουργών που καλύπτουν σχεδόν έναν αιώνα καλλιτεχνικής δημιουργίας, περιλαμβάνουν γλυπτά από γύψο, μπρούντζο, χάλυβα και γυαλί, καθώς και εγκαταστάσεις, βίντεο και έργα σε χαρτί ανακαλούν με απτό και παραστατικό τρόπο, συνθήκες εξορίας, εκτοπισμού και μετανάστευσης. Είναι μια συζήτηση, μέσα στην πάροδο του χρόνου, μεταξύ δύο καλλιτεχνών με ίδιες ανησυχίες, που εστιάζουν στη φρίκη και τον πόνο αυτού του κόσμου. Οι δημιουργοί, απογυμνώνουν το κέλυφος και μας οδηγούν στην ουσία, στην αιχμηρή πραγματικότητα μας, αυτή που βλέπουμε στα βραδινά δελτία ειδήσεων, με όλα τα σημεία συγκρούσεων, πολέμων, αμφισβητήσεων, βίας και ενόπλων συρράξεων.

---------------

Κυλάει ο καιρός εναλλάσσοντας στις ζωές μας καλοκαίρια, χειμώνες, γεγονότα, χαρές, λύπες, απόγνωση, καθημερινότητα. Η χρονογραμμή της παγκόσμιας ιστορίας και ο αδυσώπητος χρόνος που μετράει στις ζωές μας, προχωρά γοργά. Ζούμε μόνο μια φόρα, σε ένα κόσμο που φτιάχτηκε και συνεχίζει να πορεύεται χωρίς να εστιάζει στον άνθρωπο και το περιβάλλον.

Το παγκόσμιο οικοδόμημα βασίζεται στις φιλελεύθερες πολιτικές της ανάπτυξης και των επενδύσεων που βασανίζουν την ύπαρξη εκατομμυρίων ανθρώπων, καθώς συνειδητοποιούμε πως τρέχουμε να προλάβουμε εξελίξεις, που δυστυχώς σαρώνουν τον κόσμο μας, ερήμην όλων μας.

Το πετρέλαιο, η στρατιωτική βιομηχανία, ο έλεγχος της ενέργειας και των αγωγών, καθώς και τα κέρδη των εταιρειών φέρνουν σεισμικές κινήσεις και λυκο-συμμαχίες στην παγκόσμια σκακιέρα, χωρίς να λογίζονται οι λαοί. Τα media, ακολουθούν παίζοντας το ρόλο τους καθώς breaking news θέλουν να τραβήξουν την προσοχή μας για ότι μέλει να επακολουθήσει στο Ιράν, στην Γάζα, την Ουκρανία, την Βενεζουέλα, την Μέση Ανατολή, την Κίνα, την Ευρώπη και την Μεσόγειο.

Έτσι βλέπουμε να υπάρχουν, από τη μια πλευρά η παγκόσμια οικονομική και πολιτική εξουσία, αυτή που επιβάλλει στους λαούς την ιστορία που θα ακολουθήσουν, και από την άλλη να υπάρχουμε όλοι εμείς, οι καθημερινοί μαχητές της ζωής που παλεύουμε για τα αυτονόητα σε έναν κόσμο αποκλεισμών, ακραίων μέτρων, μεροληψίας, οικονομικής και κοινωνικής ανασφάλειας, στον οποίο ουσιαστικά μας επέβαλαν να ζούμε.

Ρατσισμός, σεξισμός, διαθεματικότητα, λογοκρισία, διακρίσεις, συστημική καταπίεση, επιτήρηση και φυσικά αντίσταση. Ισορροπεί ο κόσμος μας ανάμεσα στην απόγνωση και την προσμονή, τις συγκρούσεις και την ελπίδα για Ειρήνη, τον ωμό ρεαλισμό και την ουτοπία.

Διεκδικούμε ελευθερία, ειρήνη, πολιτικά δικαιώματα και ισονομία σε ένα υγιές οικονομικό και φυσικό περιβάλλον δημιουργώντας παγκόσμιες ταυτότητες που αποδεικνύουν την κίνηση των ιδεών και των ιδιαίτερων γνωρισμάτων σε όλα τα μήκη και πλάτη αυτού του κόσμου χωρίς όρια και προκαταλήψεις.

Καταργώντας τα εθνικά και πολιτιστικά μας σύνορα, ειδικά στις μεγαλουπόλεις όπου όλοι είμαστε μετανάστες, διεκδικούμε να ζήσουμε περισσότερο πολυπολιτισμικά, με ανοχή στη διαφορετικότητα και τις ιδιαιτερότητες του καθένα μας. Όλα όσα απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο βέβαια, δημιουργεί τέχνη και εκφράζεται με προβληματισμό ακριβώς την ώρα που γράφεται η ιστορία και διαμορφώνεται η παγκόσμια ταυτότητα.

Η τέχνη είναι έκφραση ζωής που κάτω από την ομπρέλα της μπορούμε να σταθούμε όλοι, και να σταθούμε όρθιοι. Όσες διαφορές κι αν μας χωρίζουν την γλώσσα του πολιτισμού την κατανοούμε και την αντιλαμβανόμαστε.

Μέσα σ’ αυτή την πραγματικότητα, υπάρχουν χώροι πολιτισμού που τολμούν, που διαμορφώνουν αφηγήσεις και υποστηρίζουν οράματα, αποτελώντας πηγή έμπνευσης, προκαλώντας σκέψεις και προβληματισμούς.

Το Barbican Center είναι ένας τέτοιος πρωτοποριακός χώρος. Κεντρικό σημείο αναφοράς για τα πολιτιστικά δρώμενα της πόλης του Λονδίνου, ένα τεράστιο κέντρο πολιτισμού της βρετανικής πρωτεύουσας.

Παρεμβαίνει πάντα πρωτοποριακά στο παγκόσμιο γίγνεσθαι των τεχνών, μέσα από πληθώρα εκδηλώσεων και ριζοσπαστικών παρουσιάσεων στις γκαλερί, τις αίθουσες συναυλιών κλασικής και σύγχρονης μουσικής, μέσα από θεατρικές παραστάσεις, προβολές ταινιών, συνέδρια και θεαματικές εκθέσεις σε όλους τους χώρους τους, από τον στεγασμένο κήπο του, το εντυπωσιακό ξέφωτο, μέχρι τα υπόγεια πάρκινγκ του και τους δαιδαλώδεις κτιριακούς διαδρόμους.

Το συγκλονιστικό μπρουταλιστικής αρχιτεκτονικής κτίριο προσφέρει απλόχερα, τη δυνατότητα να θαυμάσουμε, εκδηλώσεις, παραστάσεις, προβολές, εκθέσεις και έργα που εκτοξεύουν ψηλά αισθήσεις, προβληματισμούς και συναισθήματα.

---------------------

• Μπορείτε να ανατρέξετε σε αφιερώματα και παρουσιάσεις που έχουμε κάνει κατά καιρούς στους χώρους του Barbican Center και στις εκδηλώσεις του στο site μας. https://www.agnitha.com/search?q=barbican&type=blogs

---------------------

Ο νέος εικαστικός χώρος που διαμορφώθηκε πριν λίγους μήνες στον δεύτερο όροφο, εκεί που υπήρχε παλιότερα το μπαρ για τα μέλη. έχοντας καταπληκτική θέα στο εκπληκτικό ξέφωτο και την αυλή του Κέντρου, ξεκίνησε την λειτουργία του, με μια νέα συνεργασία του Barbican Center με το Fondation Giacometti του Παρισιού, για μια σειρά πρωτοποριακών εκθέσεων με γενικό τίτλο Encounters: Giacometti. (Συναντήσεις με τον Τζακομέτι).

Μια σειρά με τρεις διαδοχικές εκθέσεις που συγκεντρώνουν τις πρακτικές και τα έργα τριών σύγχρονων καλλιτεχνών (Huma Bhabha, Mona Hatoum, Lynda Benglis), γνωστών για την πρωτοτυπία και την εφευρετικότητά τους, εκτιθέμενα μαζί, με διαφορετικά κάθε φορά, ιστορικά έργα του Ελβετού γλύπτη Alberto Giacometti, που διαλέγουν οι τρεις δημιουργοί για να συνομιλούν με τα δικά τους καλλιτεχνήματα.

-------------------

• Η πρώτη παρουσίαση με τίτλο Encounters: Giacometti x Huma Bhabha, ήταν η συνομιλία έργων της πακιστανικής καταγωγής καλλιτέχνιδας Huma Bhabha, που ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ και την παρουσιάσαμε πριν λίγους μήνες εδώ: https://www.agnitha.com/post/alberto-giacometti-huma-bhabha

--------------------

Τώρα, αυτή την εποχή, την σκυτάλη έχει πάρει το έργο της μοναδικής, με καταγωγή από την πολύπαθη Παλαιστίνη, Mona Hatoum να σταθεί δίπλα στις δημιουργίες τού Giacometti.

Πρέπει να επισημάνουμε πως κάθε μία από τις πρωτοπόρες καλλιτέχνιδες παρουσιάζει με την σειρά της, ένα μείγμα προϋπαρχόντων και νέων έργων τέχνης που αντηχούν και πρωτίστως ανταποκρίνονται άμεσα στα γλυπτά του Giacometti, ανοίγοντας νέες διαγενεακές συνδέσεις και διαλόγους.

Ο Ελβετός γλύπτης και ζωγράφος Alberto Giacometti (Αλμπέρτο Τζακομέττι, 10 Οκτωβρίου 1901-11 Ιανουαρίου 1966), που εγκαταστάθηκε και δημιούργησε στο Παρίσι ανήκει στους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ου αιώνα, ο οποίος πειραματίζεται με την ανθρώπινη μορφή.

Η δουλειά του επηρεάστηκε ιδιαίτερα από καλλιτεχνικά στυλ όπως ο κυβισμός και ο σουρεαλισμός.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Giacometti δημιούργησε τα πιο διάσημα γλυπτά του. Οι πολύ λεπτές, οστεώδεις φιγούρες υπόκεινται στην ατομική του εμπειρία θέασης – ανάμεσα σε έναν φανταστικό αλλά πραγματικό κόσμο, έναν απτό αλλά απρόσιτο χώρο.

Εστιάζει σε επιμήκεις μονόμορφες φιγούρες, βαριά δουλεμένες αλλά πάντα λεπτές, συχνά που περπατούν ή όρθιους, καθώς και σε εικαστικές ομάδες σε διαφορετικές χωρικές καταστάσεις.

Μερικά από τα πιο συναρπαστικά έργα του δημιουργήθηκαν την ίδια μεταπολεμική περίοδο κατά την οποία χτιζόταν το Barbican. Θεωρούμενα μερικές φορές ως απάντηση στον πόνο και την καταστροφή που προκλήθηκε από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Σίγουρα, τα έργα του πρότειναν μια νέα προοπτική για την ανθρωπότητα και τη συλλογική ψυχή.

Από την άλλη πλευρά το έργο της Mona Hatoum ασχολείται με ζητήματα εκτοπισμού, περιθωριοποίησης, αποκλεισμού αλλά και προβλημάτων από συστήματα κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου.

Γεννημένη στη Βηρυτό το 1952, από γονείς Παλαιστίνιους, σπούδασε στη Βρετανία. Επειδή δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω στην πατρίδα της, ζει και δημιουργεί, στο Λονδίνο από το 1975.

Τώρα, το Barbican Center, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Giacometti, προχώρησε λοιπόν, στη νέα συνάντηση παρουσιάζοντας μια πραγματικά μεγάλη έκθεση, νέων και υπαρχόντων έργων της εικαστικής καλλιτέχνιδας Mona Hatoum, σε έναν ριζοσπαστικό διάλογο με ιστορικά έργα του Alberto Giacometti.

Η δεύτερη αυτή θεματική έκθεση κάτω από των τίτλο “Encounters: Giacometti x Mona Hatoum”, φέρνει τον υπότιτλο «Divide» (Διαίρεση, Χώρισμα), πλέκοντας έργα των δύο δημιουργών που καλύπτουν σχεδόν έναν αιώνα καλλιτεχνικής δημιουργίας και περιλαμβάνουν γλυπτά από γύψο, μπρούντζο, χάλυβα και γυαλί, καθώς και εγκαταστάσεις, βίντεο και έργα σε χαρτί.

Η Hatoum παρουσιάζει υπάρχοντα έργα από όλη την καριέρα της, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων που δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ στο Ηνωμένο Βασίλειο, μαζί όμως, με μια σειρά από νέα έργα που δημιουργήθηκαν ειδικά για αυτήν την έκθεση.

Όλο το κέντρο Barbican “ντυμένο” στις αφίσες τις έκθεσης και ακριβώς έξω από την γκαλερί, το φουαγιέ να φιλοξενεί γλυπτά μεγάλης κλίμακας της Hatoum, μεταξύ των οποίων το Orbital (2018), ανοιχτό και κοίλο, και το Inside Out (2019), συμπαγές και πυκνό.

Το Orbital είναι μια σκελετική σφαίρα κατασκευασμένη από λυγισμένες χαλύβδινες ράβδους οπλισμού (rebar). Συσσωματώματα από μπάζα από σκυρόδεμα είναι ενσωματωμένα μέσα στη δομή, υποδηλώνοντας έναν κόσμο σε μόνιμη κατάσταση καταστροφής ή ένα κτίριο που έχει διαβρωθεί μέχρι τον σκελετό του.

Το Inside Out (2019) είναι μια μικρότερη, πυκνή, συμπαγής σφαίρα χυτευμένη σε μπρούντζο. Η επιφάνειά της είναι διακοσμημένη με ανάγλυφο που μοιάζει με τις έλικες του ανθρώπινου εγκεφάλου ή τις έλικες του πεπτικού συστήματος, υποδηλώνοντας εκτεθειμένα, απροστάτευτα εσωτερικά όργανα.

Τα δύο ξεχωριστά έργα, δημιουργημένα ως σφαίρες από βιομηχανικά και οργανικά υλικά εξερευνούν θέματα σύγκρουσης αλλά και την ευαλωτότητα του ανθρώπινου σώματος και του κόσμου. Όταν εκτίθενται μαζί μάλιστα όπως τώρα, η ανοιχτή, καταστροφική μορφή του Orbital έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη συμπαγή, αλλά σπλαχνικά ευάλωτη, επιφάνεια του Inside Out, δημιουργώντας έναν διάλογο για το σώμα, την παγκόσμια σύγκρουση και τον αρχιτεκτονικό χώρο.

Εδώ στο φουαγιέ υπάρχει και το έργο Bourj, (2010). Στα αραβικά, το Bourj σημαίνει «πύργος» (tower), συνδέοντας άμεσα το έργο με μεγάλες κατασκευές. Δημιουργημένο από μαλακό χάλυβα, μοιάζουν με κατασκευές κλουβιά σε μοντερνιστικού στιλ κτίριο, που έχει σημαδευτεί από συγκρούσεις και πόλεμο.

Χρησιμοποιώντας πλέγματα και βιομηχανική αισθητική εξερευνά την κοινωνική ένταση, αναφερόμενο στις εμπειρίες της εξορίας και την αστάθεια στις μέρες μας για την έννοια του σπιτιού ως εστία, συνδέοντας το προσωπικό, με ευρύτερα πολιτικά ζητήματα που ταλανίζουν τον κόσμο μας.

Καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας της, η Hatoum έχει διερευνήσει τον αντίκτυπο της πολιτικής αστάθειας και των συνεχιζόμενων συγκρούσεων σε άτομα και ομάδες ανθρώπων, διαταράσσοντας τις προσδοκίες για το τι συνιστά «σπίτι».

Συχνά το επιτυγχάνει αυτό τροποποιώντας έτοιμα οικιακά αντικείμενα, κάνοντάς τα παράξενα και κατά καιρούς απειλητικά. Συνεχίζει αυτή την εξερεύνηση προσεγγίζοντας την γκαλερί του Barbican ως μια ολοκληρωμένη εγκατάσταση, μετατρέποντάς την σε έναν ανησυχητικό και παράξενο οικιακό χώρο.

Εδώ βέβαια συναντάμε και ένα από τα περισσότερο διάσημα έργα της Hatoum. Είναι σε μεγάλο ταμπλό η ίδια η καλλιτέχνης φωτογραφημένη προφίλ κοιτάζοντας ένα πλαστικό στρατιώτη που στάθηκε στη μύτη της (Over my dead body 1988). Μια εικόνα χιουμοριστική, αλλά σύνθετη και αντιφατική, όπου προσπαθεί να ανατρέψει τις σχέσεις εξουσίας, μειώνοντας το σύμβολο του ανδρισμού με ένα μικρό πλάσμα, όχι μεγαλύτερο από μια μύγα, που θα μπορούσε να το διώξει με ένα νεύμα.

Με την είσοδό μας στην έκθεση, ερχόμαστε αμέσως αντιμέτωποι με την ακρωτηριασμένη μορφή της Γυναίκας με το Λαιμό της Κομμένο (Woman with Her Throat Cut, 1932) του Τζακομέτι. Ακουμπισμένο στο πάτωμα του πραγματικού μας κόσμου, είναι ένα υβριδικό πλάσμα έντομο και άνθρωπος μαζί. Παραπέμπει στο σώμα μιας γυναικείας φιγούρας που φαίνεται να βρίσκεται ταυτόχρονα στη δίνη της σεξουαλικής έκστασης και στους σπασμούς του θανάτου. Το σεξουαλικό δράμα και η βία σε αυτό το έργο είναι ένα έντονα ενοχλητικό, όμως, ο έργο αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς για τη Hatoum, η οποία διατηρεί μια αναπαραγωγή καρτ ποστάλ στο στούντιο της.

Δίπλα το Incommunicado, 1993. Αντικαθιστώντας τα ελατήρια της παιδικής κούνιας με τεντωμένο αγκαθωτό σύρμα, η Hatoum μετατρέπει ένα σύμβολο φροντίδας και υποστήριξης σε ένα εχθρικό αντικείμενο. Η κούνια δεν προσφέρει πλέον προστασία σε ένα ευάλωτο παιδί, αλλά αντίθετα προκαλεί μια ανατριχιαστική αίσθηση κινδύνου.

Κοντά στον ίδιο χώρο, ένα μαγευτικό γλυπτό από γυαλί Murano με τίτλο A Bigger Splash, (2009) της Mona Hatoum, που πήρε τον τίτλο του από το διάσημο έργο του David Hockney. Έξι εντυπωσιακές εύθραυστες πιτσιλιές από βαθύ κόκκινο γυαλί μοιάζουν με υγρά σταγονίδια που έχουν παγιδευτεί σε κίνηση. Αντίθετα από το μπλε δροσερό νερό στο πίνακα του Hockney, οι κόκκινες σταγόνες παραπέμπουν αυτόματα σε αίμα, δημιουργώντας ένα συγκινητικό σχόλιο για την ανθρώπινη ευθραυστότητα και την ανησυχητική ομορφιά.

Εξερευνά τη βία, την απανθρωποποίηση σε συγκρούσεις, το παράξενο, μεταμορφώνοντας το εύθραυστο, το όμορφο σε κάτι βαθιά ανησυχητικό, συνδέοντας το με τον υπαρξιακό φόβο που παρατηρείται και στο έργο του Giacometti.

Ακριβώς δίπλα στέκει το έργο ‘The Cage’, 1950-51 του Alberto Giacometti. Ο γλύπτης πειραματίστηκε επανειλημμένα με το μοτίβο του κλουβιού, χρησιμοποιώντας το για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1930 για να τοποθετήσει τις φιγούρες του σε «σταθερές διαστατικές σχέσεις» με τον περιβάλλοντα χώρο.

Αυτό το έργο του 1950 απεικονίζει ένα κεφάλι και μια φιγούρα που μοιάζει με δέντρο, μια διάταξη που αντιγράφηκε από το πάτωμα του στούντιό του. Το κλουβί λειτουργεί σαν ένα «θεατρικό παράθυρο σε έναν παράλληλο κόσμο».

Η έννοια του κλουβιού είναι επίσης σημαντική για τη Hatoum, η οποία θαυμάζει τον τρόπο με τον οποίο η Giacometti απεικονίζει το κλουβί χρησιμοποιώντας μόνο ένα απλό περίγραμμα. Το έχει ερμηνεύσει ως μια απεικόνιση των φυσικών και ψυχολογικών περιορισμών που θέτει το κοινωνικοπολιτικό σύστημα στο οποίο υπάρχουμε.

Αυτό ακριβώς συμβαίνει σε δύο έργα τους που μπλέκονται σε μια αρμονική συνομιλία ως κοινή εγκατάσταση. Το ‘The Nose’ (1947). Σηματοδοτεί μια μετάβαση στο έργο του Giacometti από τον συμβολισμό των σουρεαλιστικών πειραμάτων του της δεκαετίας του 1930 στο ανθρωπιστικό του στυλ της δεκαετίας του 1940. Συνηθισμένος στον τρόπο εργασίας του, έκανε πολυάριθμες εκδοχές αυτού του έργου, η πρώτη ήταν ένα γύψινο έργο του 1947. Οι τραυματικές εμπειρίες της εποχής της δημιουργίας του, το κάνει να μοιάζει με μια φιγούρα που ουρλιάζει από αγωνία ή ένα άψυχο πτώμα.

Σε μια σπάνια εξαίρεση, η Hatoum μπόρεσε να “αφαιρέσει” το κεφάλι με τη μύτη του Giacometti από το κλουβί του, κρεμώντας το στο δικό της έργο. Ο “Cube” (2006), ο κύβος της, είναι φτιαγμένος χρησιμοποιώντας μια αρχαία τεχνική πλέξης από σφυρήλατο σίδερο που χρησιμοποιούνταν για να φράξουν τα παράθυρα μεσαιωνικών κτιρίων. Στην πρωτότυπη σύνθεση του Giacometti, η μακριά μύτη προεξέχει πέρα από το μεταλλικό περίβλημά, υποδηλώνοντας την πιθανότητα διαφυγής.

Η παρέμβαση της Hatoum παγιδεύει το γλυπτό σε ένα κλουβί χωρίς είσοδο ή έξοδο. Στους υλικούς συσχετισμούς του με φυλάκιση και μεσαιωνικά βασανιστήρια, αυτή η αναδιάταξη εντείνει την τραγωδία και το πάθος που είναι εγγενή στη «Μύτη» του Giacometti.

Όπως αναφέραμε ήδη, ο υπότιτλος της έκθεσης είναι «Divide» όπως το επόμενο έργο του 2025, της έκθεσης. Αναπαράγει τις διαστάσεις ενός νοσοκομειακού παραβάν (χώρισμα), αντικαθιστώντας την κουρτίνα του με ένα πλέγμα από αγκαθωτό σύρμα. Ο τίτλος αναφέρεται στη λειτουργία του αρχικού αντικειμένου, αλλά πυροδοτεί επίσης συσχετισμούς με ζητήματα παγκόσμιας πολιτικής, πολιτικών συνόρων και περιορισμού της κίνησης.

Η Hatoum αντικαθιστά το μαλακό ύφασμα, το οποίο έχει σκοπό να παρέχει ιδιωτικότητα, με ένα πλέγμα που συνδέεται με εχθρικές αρχιτεκτονικές περιορισμού και επιτήρησης. Το αγκάθι αποτελεί μια φυσική απειλή για τον θεατή, ο οποίος, σύμφωνα με την δημιουργό, είναι πάντα «με κάποιο τρόπο εμπλεκόμενος ή ακόμα και οπτικά ή ψυχολογικά παγιδευμένος σε ορισμένες από τις «εγκαταστάσεις».

Με δύο έργα, το ‘Four Figurines on a Pedestal (Figurines of London, B version)’, 1950, του Alberto Giacometti και το ‘Round and round’, 2007, της Mona Hatoum, παίζουν με την κλίμακα της ανθρώπινης φιγούρας, προκαλώντας παράλληλα αισθήματα εγγύτητας και απόστασης.

Ο Giacometti κατέληξε σε αυτή τη σύνθεση βασίζοντάς το σε μια ανάμνηση του, να βλέπει τέσσερις ιερόδουλες να διασχίζουν ένα δωμάτιο, υπενθυμίζοντας ότι «η απόσταση που μας χώριζε… φαινόταν ανυπέρβλητη παρά την επιθυμία μου να τη διασχίσω».

Σε παρόμοια κλίμακα, το έργο της Hatoum παρουσιάζει έναν χυτευτό χάλκινο δακτύλιο με παιχνίδια στρατιωτάκια, τοποθετημένο σε μια κατασκευή που μοιάζει με οικιακό βοηθητικό τραπέζι. Η διάταξη των ένοπλων μορφών σε έναν κυκλικό — και επομένως ατελείωτο — σχηματισμό αναφέρεται σε αδιάκοπους κύκλους βίας και πολέμου.

Η εγκατάσταση ‘Remains of the Day’, 2016–18, της Mona Hatoum, παρουσιάζει ένα οικιακό περιβάλλον που μοιάζει σαν να έχει πληγεί από μια ξαφνική, καταστροφική καταστροφή. Τα απανθρακωμένα, φαντασματικά υπολείμματα ξύλινων επίπλων, που μόλις και μετά βίας συγκρατούνται με συρματόπλεγμα, φαίνονται επισφαλή και στα πρόθυρα της διάλυσης.

Η εγκατάσταση προέκυψε από ένα έργο το οποίο αρχικά δημιουργήθηκε από την Hatoum για την έκθεσή της ως αποδέκτρια του 10ου Βραβείου Τέχνης της Χιροσίμα. Φτιαγμένο για να θυμίζει την καταστροφή της ατομικής βόμβας, η Hatoum έχει υποδείξει ότι το έργο «μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως αναφορά στις συνέπειες του πολέμου, της βίας ή των περιβαλλοντικών καταστροφών που συμβαίνουν σε όλο τον κόσμο σήμερα».

Η Hatoum χρησιμοποιεί συστηματικά προθήκες στα έργα της, συμπεριλαμβανομένων βικτοριανών βιτρινών και ιατρικών ντουλαπιών. Εδώ, δημιουργεί ένα ντουλάπι εμπνευσμένο από μια ντουλάπα στο στούντιο του Giacometti, βασισμένη σε μια αρχειακή φωτογραφία που είδε η Hatoum σε μια επίσκεψη στο Ίδρυμα Τζιακομέτι στο Παρίσι.

Η Γάτα ‘The Cat’, 1951 του Giacometti, φαίνεται να ισορροπεί στην κορυφή. Είναι ένα από τα τρία μόνο γλυπτά ζώων που έφτιαξε ποτέ ο Giacometti. Εμπνευσμένος από μια γάτα που πήρε ο αδελφός του, προσπάθησε να αποτυπώσει τον τρόπο που κινούνταν «σαν ακτίνα φωτός», σμιλεύοντας λεπτά, εύθραυστα άκρα.

Επίσης σε γύψο, το ‘Head Skull’, 1934, έχει περίπου φυσικό μέγεθος. Με γωνίες και πολύπλευρο, φαίνεται να αιωρείται μεταξύ καταστάσεων ζωής και θανάτου.

Η Χατούμ έχει συνδυάσει αυτά τα γλυπτά με τρία νέα δικά της έργα που δημιουργήθηκαν για αυτήν την έκθεση, τα οποία όλα παραπέμπουν σε ένα πληγωμένο σώμα: ένα κλουβί που παγιδεύει μια σαρκώδη κόκκινη γυάλινη κηλίδα που θυμίζει σωματικά όργανα, ‘Untitled (cage)’, 2025.

‘Ενα γυάλινο πλακίδιο με ανάγλυφο του βραχίονα ενός ασώματος παιδιού ‘Untitled’, 2025, και ένα έργο από πηλό με καρφιά ‘Gathering’, 2025, κατασκευασμένο κατά τη διάρκεια μιας παραμονής της στη Σαρδηνία, που μοιάζει τόσο με φιγούρες σε τοπίο όσο και με ένα όργανο βασανιστηρίων.

Τοποθετημένα στο πάτωμα της gallery δύο ακόμα εννοιολογικά έργα της Hatoum. Αρχικά μέρος ενός μεγαλύτερου έργου που εγκαταστάθηκε στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Οαξάκα στο Μεξικό, ένα πλακίδιο τερακότας με αποτυπώματα από πατούσα σκύλου, ‘Terracotta Tile’, 2003. Επίσης, στο πάτωμα εκτίθεται το έργο ‘4 Rugs (made in Egypt)’, 1998–2015, που είναι μια μικρή εκδοχή ενός έργου που αποτελείται από δώδεκα χαλιά που η Hatoum δημιούργησε στο Κάιρο με παραδοσιακούς τοπικούς κατασκευαστές χαλιών για την Μπιενάλε του Καΐρου το 1998.

Ο Hatoum έριξε έναν αρθρωτό σκελετό στο πάτωμα και σχεδίασε τις 16 θέσεις στις οποίες έπεσε, δημιουργώντας έναν «μακάβριο χορό». Όπως και με την “Γάτα” του Giacometti, αυτά τα έργα περιέχουν ίχνη ζωικής και ανθρώπινης ζωής, που θυμίζουν την έννοια της Εστίας. Ωστόσο, είναι ανησυχητικό: ο σκύλος απουσιάζει και τα χαλιά αναφέρονται τόσο στις κατόψεις των κατοικιών των αρχαίων Αιγυπτίων εργατών όσο και στη σφαγή των τουριστών στο Λούξορ της Αιγύπτου το 1997. 

Μια μεγάλη βιτρίνα της Hatoum, κοντά στον τοίχο της gallery, αναδεικνύει μοτίβα που βρίσκονται στο επίκεντρο της έκθεσης, με σχέδια, φωτογραφίες, μικρά γλυπτά και μοντέλα για έργα, συμπεριλαμβανομένων των μακετών του Giacometti για μια παραγγελιά που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ για το Chase Manhattan Plaza στη Νέα Υόρκη και των σχέδιών του που σχετίζονται με το ‘Woman with HerThroat Cut’ και το ‘The Cage’, 1931.

Επίσης, υπάρχει το μπλοκ σχεδίασης της Hatoum του 1996 που περιέχει ένα σχέδιο του μεταγενέστερου ‘Cage’ που εμφανίζεται σε αυτή την έκθεση. Βλέπουμε κι εδώ, θέματα που σχετίζονται με την ενδοοικογενειακή και τη σωματική βία να επανεμφανίζονται όπως και σε όλη την έκθεση. Το ‘Untitled (meat grinder)’ της Hatoum είναι ένα χάλκινο εκμαγείο ενός σκεύους κουζίνας που ψιλοκόβει τη σάρκα, και το ‘Nablus Soap’ αποτελείται από έναν κύβο σαπουνιού, χειροποίητο από την μαρτυρική Παλαιστίνη, κολλημένο με καρφίτσες.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Giacometti άρχισε να πειραματίζεται με φιγούρες που περπατούσαν σε βάσεις, καθώς παρατηρούσε ανθρώπους στο δρόμο «να έρχονται και να φεύγουν... αναίσθητοι και μηχανικοί... ο καθένας να έχει μια αίσθηση κίνησης μόνος του, εντελώς μόνος». Στο έργο, ‘Figurine Between Two Houses’, 1950, η στιβαρότητα και η κλίμακα των δύο κουτιών σε σχέση με τη μικροσκοπική γυναικεία φιγούρα προσδίδει μια αίσθηση αποξένωσης και φυλάκισης.

Κοντά του, προβάλλεται το «Roadworks», 1985 της Hatoum που καταγράφει μια παράσταση στην οποία η καλλιτέχνιδα περπατούσε ξυπόλητη στους δρόμους του Brixton με ένα ζευγάρι μεγάλες μπότες Dr. Martens δεμένες στους αστραγάλους της. Τη δεκαετία του 1980, το Brixton ήταν ο τόπος μιας σειράς φυλετικών ταραχών και είχε έντονη αστυνόμευση. Καθώς η Hatoum περπατάει, τα βήματά της σκιάζονται από τις μπότες οι οποίες, σε σχέση με τα ακροδεξιά κινήματα σκίνχεντ και την αστυνομία, φαίνονται απειλητικά και σουρεαλιστικά.

Το πλέγμα είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στο έργο της Hatoum. Αντιμετωπίζοντας την απροσωπία αυτού του μοντερνιστικού συνθετικού μέσου, συχνά ανακαλεί το υλικό μέσω της επιλογής υλικού ή μέσω της υπογράμμισης της απουσίας του σώματος.

Στα ντελικάτα, αφηρημένα πλέγματα μαλλιών της, η Hatoum δένει και υφαίνει μεταξύ τους μεμονωμένες τούφες μαλλιών. Αυτό το οργανικό, σωματικό υλικό είναι άτακτο, σε αντίθεση με τον έλεγχο και την ουδετερότητα που σχετίζονται με το πλέγμα. ‘Untitled (grey hair grid with knots)’, 2001 και ‘Untitled (hair grid with knots)’, 2001.

Αντίθετα, το «Mirror», 2025, είναι ένα επιτοίχιο κλουβί από άκαμπτο χάλυβα. Εκεί που ο θεατής μπορεί να περιμένει να δει τη δική του αντανάκλαση, έρχεται αντιμέτωπος με μια διφορούμενη δομή-πλέγμα. Σε όλη την ιστορία της μοντερνιστικής τέχνης, το πλέγμα έχει συχνά θεωρηθεί ως αντι-αναφορικό και απαλλαγμένο από λειτουργία. Εδώ, η Hatoum αμφισβητεί αυτές τις υποθέσεις, κάνοντάς μας να αναλογιστούμε τους φυσικούς και ψυχολογικούς περιορισμούς που μας πολιορκούν.

Ακριβώς στον πλαϊνό τοίχο κρεμασμένος ένα εντυπωσιακό έργο, που απεικονίζει έναν χάρτη δρόμων της Βηρυτού, σχεδιασμένο στο χέρι με μολύβι σε ημιδιαφανές χαρτί αντιγραφής, με καμένα ορθογώνια στην επιφάνεια. Αυτά τα κενά και οι σχισμές στην εικόνα της πόλης σηματοδοτούν την καταστροφική ζημιά που προκλήθηκε από την τεράστια έκρηξη στο λιμάνι της Βηρυτού το 2020. Το ‘Beirut (major)’, 2022, της Hatoum, λοιπόν, μέσα από τα δαντελένια σχέδια του σε ημιδιαφανές χαρτί, υπογραμμίζει αυτό το γεγονός της «βίαιης καταστροφής» με μια αίσθηση απώλειας και ευθραυστότητας.

Η εγκατάσταση ‘Interior Landscape’, 2008, είναι ένα δωμάτιο που μοιάζει με κελί. Η Mona Hatoum το εμπνεύστηκε και το δημιούργησε κατά τη διάρκεια μιας φιλοξενίας της στο Darat al Funun στο Αμμάν της Ιορδανίας, μια πόλη με σημαντικό παλαιστινιακό πληθυσμό. Η ίδια θυμάται ότι η εγκατάσταση δημιουργήθηκε μέσα από μια σειρά συμπτώσεων και τυχαίων ανακαλύψεων που συνέβησαν κατά τη διάρκεια της διαμονής της εκεί για ένα μήνα: «Ήταν σαν το έργο να δημιουργήθηκε από μόνο του».

Εδώ σε αυτόν τον μικρό κλειστοφοβικό χώρο που διαθέτει μόνο μια στενή πόρτα εισόδου, σε αυτό το “δωμάτιο”, ο ιστορικός χάρτης της Παλαιστίνης εμφανίζεται με διάφορες μορφές: κεντημένος με ανθρώπινα μαλλιά στο μαξιλάρι του κρεβατιού, υπάρχει σκιαγραφημένος από μια παραμορφωμένη κρεμάστρα ρούχων και τυπωμένος σε μια τσάντα φτιαγμένη από έναν κομμένο ιστορικό χάρτη που χρησιμοποιεί τα αρχικά αραβικά ονόματα πόλεων και χωριών.

Επίσης στο κομοδίνο, η Hatoum έχει τοποθετήσει έναν δίσκο με φαγητό σε πακέτο. Οι λεκέδες από λίπος, προσεκτικά σκιαγραφημένοι με στυλό, μοιάζουν με έναν κατακερματισμένο χάρτη.

Η δημιουργός έχει το ανεπανάληπτο ταλέντο, ανατρέπει τις συναισθηματικές και ψυχολογικές μας προσδοκίες. Αντί να παρέχει άνεση, ζεστασιά και ξεκούραση, αυτό το “δωμάτιο” είναι ένας αποστειρωμένος χώρος που μοιάζει με κελί και προκαλεί παγίδευση και τρόμο.

Τέλος σε μια εντυπωσιακή εσοχή που προκαλούνται πλήθος αντανακλάσεις στα παράθυρα της αίθουσας, μας περιμένει πραγματικά ένα “καυτό σημείο”. Το ‘Hot Spot (stand)’, 2018, είναι μια χαλύβδινη υδρόγειος σφαίρα που μοιάζει με κλουβί, με ηπείρους, που σκιαγραφούνται με καυτό κόκκινο νέον, που ταυτόχρονα μαγεύει και απειλεί με κίνδυνο.

Η Hatoum έχει δηλώσει για το έργο της: «Η ιδέα πίσω από αυτό το έργο για μένα ήταν ότι «τα θερμά σημεία» ή τα σημεία σύγκρουσης στις μέρες μας δεν περιορίζονται πλέον σε ορισμένες περιοχές αμφισβητούμενων συνόρων, αλλά νιώθω σαν ολόκληρος ο κόσμος να έχει παγιδευτεί σε συγκρούσεις και αναταραχές».

Αυτό το έργο έχει αποκτήσει επιπλέον μεγάλη σημασία σε περιόδους όπου η κλιματική κρίση, η επιταχυνόμενη υπερθέρμανση του πλανήτη, η αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, η ανθρωπιστική κρίση, προκαλούν αλλά και προκαλούνται από πολιτικές κρίσεις και επιλογές.

Μια εκδοχή αυτής της υπέροχης “φλεγόμενης” εγκατάστασης απολαύσαμε πρόσφατα στο ειδυλλιακό Margate την πανέμορφη λουτρόπολη στο ανατολικότερο άκρο στη νότια Βρετανία, σε μια απόσταση 2 περίπου ωρών από το Λονδίνο.

Στο φουαγιέ του υπέροχου χώρου τέχνης Turner Contemporary η εγκατάσταση του Hot Spot από το 2006, έστεκε θυμίζοντάς μας τον κόσμο μας που συνεχώς παγιδεύεται σε συγκρούσεις και αναταραχές.

Μόνη στον άδειο χώρο, η ατσάλινη σφαίρα, σε μέγεθος περίπου στο ύψους και του ανοίγματος των χεριών ενός ατόμου, γέρνει ακριβώς στην ίδια γωνία με τη γη όταν φαίνεται στο διάστημα, με τις ηπείρους της χαραγμένες στο πλέγμα σε κόκκινο νέον.

Ναι, η δομή μοιάζει με κλουβί και η έντονη λάμψη παρουσιάζει ξανά, τον κόσμο μας ως μια παγκόσμια ζώνη κινδύνου, προκαλώντας έντονα παγκόσμιες συγκρούσεις, συνοριακές εντάσεις και την κλιματική κρίση.

Το κόκκινο της σφαίρας παράξενα όμορφο όπως καθρεφτιζόταν και έπλεε σε αντανάκλαση, στα τζάμια που μας ταξίδευαν στο απέραντο μπλε της θάλασσας και τον ορίζοντα, που τον παρενοχλούσαν θορυβώδη θαλασσοπούλια. Μαγευτικό, πραγματικά!

Μα ας επιστρέψουμε στο Barbican, καθώς, σε ολόκληρη την gallery πλανάται ένας σαφής υπαινιγμός βίας προς το σώμα, που δημιουργεί έναν ανησυχητικό τόνο που ενισχύεται συνεχώς καθώς κινούμαστε στον χώρο, με τις σκελετωμένες φιγούρες, τα κλουβιά, τα κατεστραμμένα έπιπλα και το δωμάτιο-κελί, καθώς αναλογιζόμαστε τον ασταθή κόσμο μας με όλα τα σημεία των συγκρούσεων, πολέμων, αμφισβητήσεων, βίας και ενόπλων συρράξεων.

Τόσο η Hatoum, όσο και ο Giacometti, δημιουργούν σε περιόδους εκτεταμένων παγκόσμιων συγκρούσεων, μοιράζονται με τα έργα τους, ένα βαθύ και διαρκές ενδιαφέρον για το πώς αυτά τα τραύματα εκδηλώνονται μέσω της αποξένωσης του περιβάλλοντός μας και της αποξένωσης του σώματος από το περιβάλλον του, ανακαλώντας με απτό και παραστατικό τρόπο, συνθήκες εξορίας, εκτοπισμού και μετανάστευσης.

Έχουν επίσης ένα κοινό ενδιαφέρον αλλά και τεράστια πίστη στην ανατρεπτική βίαιη δύναμη της τέχνης να φέρνει τους θεατές σε περισσότερο ανησυχητικές αντιλήψεις και προβληματισμούς, για την πραγματικότητα. Και οι δύο ασχολούνται με έννοιες και συναισθήματα που, ως μέρος της ανθρώπινης κατάστασης, είναι συχνά ανάμεικτα και αντιφατικά.

Κι αν το έργο του Giacometti το έχει σημαδέψει η τραγικότητα του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, η Mona Hatoum, έζησε τον ξεριζωμό και τον πόνο και συνεχώς προσπαθεί τα βιωματικά της τραύματα, να τα περάσει στα έργα της. Δανείζεται αναφορές από διάφορα καλλιτεχνικά κινήματα και τις μορφές τους και πειραματίζεται με πολλά διαφορετικά υλικά, όπως το βίντεο και τη γλυπτική, το χαρτί, την φωτογραφία, τις εγκαταστάσεις αλλά πάντα με αναφορές και δυνατά περάσματα μέσα από την εννοιολογική τέχνη.

Είχα την μεγάλη χαρά να απολαύσω μια μοναδική αναδρομική έκθεση της Hatoum τον Αύγουστο του 2015, όταν βρέθηκα στο Παρίσι, στο Centre Pompidou (Georges Pompidou National Centre for Art and Culture) Κέντρο Ζορζ Πομπιντού -που τώρα και για τα επόμενα χρόνια θα είναι κλειστό για να συντηρηθεί στην καρδιά του Μπομπούρ. Η παρουσίαση κάλυψε την δημιουργική της περίοδο από το 1970.

Θα προσπαθήσω να πάμε βαθιά στο προσωπικό έργο αυτής της καταπληκτικής εικαστικού παρουσιάζοντας κάποια από τα έργα που παρουσιάστηκαν στο απίθανο Μεταλλικό και διάφανο με χρωματιστούς σωλήνες να ταράζουν τις συμβατικές γραμμές του σκελετού του κτίριο.

Στα έργα της πολλές φορές όπως είπαμε, η Hatoum εκθέτει τον εαυτό της σαν εικόνα, όπως με την βιντεοεγκατάσταση (So Much I Want to Say, 1983) που ενώ ένα χέρι βίαια τείνει να της κλείσει το στόμα εκείνη ατέρμονα επαναλαμβάνει υποσχόμενη το πόσα πολλά θέλει να μας εκμυστηρευτεί. Ναι, η τέχνη της ταξιδεύει στον κόσμο για να πει όλα τα ανείπωτα.

Εγκλωβισμός, αστάθεια, αίσθημα φυγής. Γλυπτά από σφυρήλατο σίδερο, που μέσα τους κρατούν άμορφα σχήματα, ασαφείς μορφές από σκούρο κόκκινο φυσητό γυαλί που προσπαθούν να βγουν από τη φυλακή τους. Συρμάτινοι κλωβοί που στοιβάζονται για να δημιουργήσουν ομοιόμορφη αρχιτεκτονική, φως που προβάλλουν κινούμενες σκιές σε μεγάλους τοίχους δημιουργώντας αποπροσανατολισμό και ανασφάλεια (Light Sentence 1992), εξαιρετικές εγκαταστάσεις.

Όμως το επαναλαμβανόμενο θέμα σε όλο το έργο της Hatoum που μας εντυπωσιάζει πάντα για τις εμπνεύσεις της, είναι οι χάρτες. Χάρτες και απεικονίσεις σε διάφορα υλικά και κατασκευές, χάρτες σύμβολα της μετατόπισης των συνόρων και των επισφαλών ορίων στον κόσμο μας, μέσω των διεθνών διαπραγματεύσεων αλλά και των πολεμικών συγκρούσεων.

Εντυπωσιακός ο χάρτης της Παλαιστίνης πάνω σε 2.200 σαπούνια ελαιολάδου από την Ναμπλούς που οι γραμμές αποτύπωσης αναδημιουργούνται από το 1996 αποτυπώνοντας τη σήμανση εδαφών που θα ήταν υπό την Παλαιστινιακή αυτοδιάθεση με τις συμφωνίες του Οσλο το 1993 (Present Tense 1996/2011), παγκόσμιοι χάρτες με ρωγμές, τρύπες, με πληθυσμιακές προβολές και δρομολόγια πτήσεων (Bukhara (red and white) 2008, Projection (velvet) 2013, Projection 2006).

Oδικοί χάρτες της Βηρυτού, της Βαγδάτης και της Καμπούλ με εσοχές σαν κρατήρες από βόμβες (3-D Cities 2008-2010), η υδρόγειος να στέκει ολόκληρη ένα χαλύβδινο κλουβί σκιαγραφημένο στην επιφάνεια με λεπτές κόκκινες σωλήνες νέον από τις ηπείρους, να διαπνέεται από μια έντονη ενέργεια αποτυπώνοντας τα «θερμά σημεία» (Hot Spot 2014)

Ναι, ξανά και ξανά, αποτυπώνει τα σημεία σύγκρουσης ή τις περιοχές των αναταραχών, μπορεί ακόμα και την υπερθέρμανση του πλανήτη που πλέον δεν περιορίζονται σε «παραμεθόριες περιοχές» αλλά βάζουν φωτιά σ’ ολόκληρο τον πλανήτη...

Ο εντυπωσιακότερος σε διαστάσεις χάρτης όμως δημιουργήθηκε ειδικά για εκείνη την αναδρομική έκθεση. Είναι το (Map (clear) 2014), ένας παγκόσμιος χάρτης φτιαγμένος από γυάλινους διαφανείς βόλους διαμέτρου 20 mm απλά ακουμπισμένα στο πάτωμα ασταθή και ευάλωτα στις δονήσεις.

Το Παρίσι πανοραμικά απλώνεται μπροστά μας και τα σφαιρίδια μετακινούνται ελαφρά από το περπάτημα μας, με αποτέλεσμα τμήματά του να κινούνται και κάποιες σταθερές γραμμές και περιγράμματα να έχουν ήδη καταστραφεί. Απλά, εξαιρετική έμπνευση και δημιουργία για μια βιωματική εμπειρία του επισκέπτη στην συμμετοχική, έστω και ακούσια καταστροφή του εύθραυστου κόσμου μας.

Η Hatoum, όχι μόνο εκθέτει αλλά, πολλές φορές «αποτυπώνει» κυριολεκτικά τον εαυτό της στα έργα της σαν ένα τυχαίο γεγονός. Αφήνει το DNA της, να διατρέχει στο έργο της, δέρμα, μαλλιά, νύχια, ούρα αναμιγνύονται με χειροποίητο πολτό που δίνουν χαρτί – συνθέσεις σε τυχαία μοτίβα. (Works on paper 1977-2013).

Σε μια κλειστοφοβική κρύπτη με δύο στενές πόρτες επικεντρωνόμαστε στην έννοια της παρακολούθησης, μέσω μιας προβολής στο πάτωμα (Corps étranger 1994). Μια κυκλική εικόνα βίντεο μας οδηγεί μέσα στο σώμα του καλλιτέχνη δημιουργώντας εικόνες από τεχνικές για εξειδικευμένες ιατρικές εξετάσεις (ενδοσκόπηση, κολονοσκόπηση, υπερηχογράφημα ...) και ενώ η κάμερα – καθετήρας αιωρείται μέσα στο σώμα παραβιάζοντας τα όρια καταγράφοντας τους φυσικούς ήχους της καρδιάς η εικόνα γίνεται εξωπραγματική.

Όπως και τα μαλλιά της δημιουργού που συλλέγονταν για 6 χρόνια γίνονται μικρές μπάλες διάσπαρτες στο έδαφος και κρέμονται από την οροφή πάνω από έναν αργαλειό που υφαίνει αυτά τα μαλλιά σε μια εγκατάσταση αφιερωμένη σε μια βέλγικη κοινότητα γυναικών του 13ου αιώνα που ήταν αφιερωμένες στην αγαμία και στην παραγωγή έργων από δαντέλα (Recollection 1995).

Αποκορύφωμα έμπνευσης ένα παραδοσιακό αραβικό μαντήλι (Keffieh 1993-99) με το ασπρόμαυρο μοτίβο του, κατασκευασμένο και κεντημένο με γυναικεία μακρυά μαλλιά ανατρέπει αυτό το σύμβολο του ανδρισμού.

Η Χατούμ ανοίγει και 12 παράθυρα στον κόσμο (Twelve Windows 2012-2013 (Mona Hatoum, Inaash)) με τα παλαιστινιακά κεντήματα έργο της Inaash, της Ένωσης για την Ανάπτυξη στους Παλαιστινιακούς καταυλισμούς, μια ΜΚΟ του Λιβάνου που ιδρύθηκε το 1969 για να παρέχει εργασία στις γυναίκες στα προσφυγικά στρατόπεδα στο Λίβανο.

Οι εγκαταστάσεις συνεχίζονται στους χώρους κάνοντας πάντα εννοιολογικά παιχνιδίσματα με τους τίτλους τους και περιλαμβάνουν απόκοσμες δομές –ένας μεγάλος κύβος κατασκευασμένος από ράβδους αγκαθωτού σύρματος αιωρείται 10 εκατοστά πάνω από το έδαφος, σφιχτό και αδιαπέραστο (Impenetrable 2009) είναι ένας φόρος τιμής στον βενεζουελανό καλλιτέχνη Jesús Rafael Soto.

Δύο περιστρεφόμενοι βραχίονες κινούμενοι κυκλικά πάνω σε ένα μεγάλο κουτί γεμάτο άμμο (+ and – 1994) ο ένας δημιουργώντας γραμμές και ο άλλος να τις διαγράφει απαλά σε ένα κύκλο αντίθετων δυνάμεων, σε μια συνεχή ροή αλληλεπίδρασης. Ενα μεγάλο κόκκινο ηλεκτρικό καλώδιο υφασμένο για να σχηματίζει στο πάτωμα ένα μεγάλο κόκκινο χαλί που ξεφεύγει και σχηματίζει μια τεράστια κακόβουλη μέδουσα που στα άκρα της φωτοβολούν λάμπες (Undercurrent (red) 2008).

Ένας πτυσσόμενος τρίφτης και κρεβάτια που υπόσχονται πόνο (Grater Divide 2002 / Daybed 2008), μια διάταξη σωφρονιστικού στιλ με σιδερένιες κουκέτες (Quarters 1996), ένας εντυπωσιακός τεράστιος μαγνητικός κύβος που καλύπτεται με ρινίσματα σιδήρου (Socle du Monde 1992-1993), καρέκλες από ένα κλειστό εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στη Μασσαχουσέτη (Sprague Chairs (REDUNDANT) 2001), και καθημερινά μαγειρικά σκεύη που γίνονται ενοχλητικά αντικείμενα που σε φυλακίζουν στο σπίτι (Home 1999).

Αντικείμενα που φαίνονται ακίνδυνα μέχρι να αποδειχθούν απειλητικά, όπως ένα αναπηρικό καροτσάκι με χαλύβδινες λεπίδες μαχαιριών αντί για λαβές ή ένα κρεβατάκι μωρού φυλακή (Incommunicado 1993).

Πολύχρωμες χειροβομβίδες από γυαλί Murano (Natura morta (medical cabinet) 2012) που ισορροπούν επικίνδυνα ανάμεσα στο εκρηκτικά θανατηφόρο και στο πολύτιμα γοητευτικό. Διάσπαρτα στους χώρους βιντεοπροβολές- με την παλαιστίνια μητέρα της δημιουργού (Measures of Distance 1988), περφόρμανς της δημιουργού στους δρόμους του Σέφιλντ (Unemployed, 1986) αλλά και σειρές από φωτογραφικά πορτρέτα (Static Portraits (Momo, Devrim, Karl) 2000)..

Ακόμα και το έργο που υπήρχε στην έξοδο (Jardin suspendu, 2008-2010) στέκει στο εσωτερικό αίθριο του Πομπιντού, αναφορά στους κήπους της Βαβυλώνας. Στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο καφέ σακιά γεμισμένα με χώμα, συνηθισμένο υλικό στην αρχιτεκτονική και πραγματικά οικείο θέαμα στις χώρες στη Μέση Ανατολή.

Αυτά τα προσωρινά για τον πόλεμο κατά τα άλλα κατασκευάσματα μένουν στη θέση τους πολύ καιρό και γεμίζουν φυτά.

Η ζωή αρχίζει και ριζώνει σ΄αυτό το εχθρικό περιβάλλον των ακραίων συνθηκών, αποδεικνύοντας τη θετική διαδικασία της ανανέωσης και της ελπίδας. Μια τελευταία γλυκιά γεύση από τα οράματα και την παροδικότητα του κόσμου μας για την πολυπολιτισμική Mona Hatoum.

Τώρα που γνωρίσαμε και το συνολικό έργο της Mona Hatoum, ας γυρίσουμε ξανά στους σπαραχτικούς διαλόγους με το έργο του Giacometti στο Barbican Center, εδώ στο Λονδίνο που μας συγκλόνισαν.

Πολλές φορές επαναλαμβάνουμε πως αυτόν τον κόσμο θα τον σώσει η τέχνη, και αυτή η εξαιρετική έκθεση είναι μια συζήτηση, μέσα στην πάροδο του χρόνου, μεταξύ δύο καλλιτεχνών με ίδιες ανησυχίες, που βέβαια αρνούνται να αποφύγουν τη φρίκη και τον πόνο αυτού του κόσμου. Ναι, απογυμνώνουν το κέλυφος και μας οδηγούν στην ουσία, στην αιχμηρή πραγματικότητα μας ανάμεσα σε ποιητικές αναζητήσεις.

Αναζητώντας την ιστορική ταυτότητα ανάμεσα στο γεγονός και την μυθοπλασία, το πλαίσιο της έκθεσης συνολικά είναι η συναρπαστική εμπειρία από το παρόν μας, με κτίρια ερείπια, που κάποτε ήταν σπίτια, που ήταν φιλόξενες εστίες που τώρα χάσκουν σκοτεινές, με ανθρώπους οστέινες μορφές, σχεδόν σκιές, που κάποτε ήταν χαρούμενες οικογένειες με γλέντια και μουσικές, χώρες ερημοποιημένες, τόπους κατεστραμμένους που άδειασαν από τους πολέμους, εικόνες συγκλονιστικές που είδαμε από τον καναπέ μας, στις ειδήσεις χθες βράδυ.

Η προσωπική έκφραση, γίνεται πολιτική διαμαρτυρία, γιατί στην αβεβαιότητα των κοινωνικών αντιφάσεων, μόνο με θέσεις και εικόνες αντίστασης μπορούμε να διεκδικήσουμε το μέλλον μας, το μέλλον του κόσμου και των παιδιών μας.

------------

** Πληροφορίες για την έκθεση Huma Bhabha - Encounters: Giacometti στο Barbican Centre (2ος όροφος), στο Λονδίνο, μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.barbican.org.uk/whats-on/2025/event/encounters-giacometti-x-huma-bhabha

----------

**Photo: A. KATSIOULA