Ρέκβιεμ στα 72 θύματα του Grenfell

“Requiem” είναι μια ονειρική τοιχογραφία στο Βόρειο κλιμακοστάσιο της Tate Britain, από τον Βρετανό εικαστικό Chris Ofili, καρπός των ποιητικών του στοχασμών, που ανακαλεί τη μνήμη της τραγωδίας της πυρκαγιάς στον ουρανοξύστη Grenfell στο δυτικό Λονδίνο το 2017, με 72 νεκρούς ανάμεσά τους και 18 παιδιά, θέλοντας να αποτίσει φόρο τιμής στην συνάδελφο του βρετανίδα καλλιτέχνιδα Khadija Saye που έχασε τη ζωή της στην φονική φωτιά.

-----------

Δείτε το videopodcast στο YouTube κάνοντας κλικ επάνω

Ακούστε το podcast στο Spotify κάνοντας κλικ επάνω, ή στο Spotify for creators κάτω

---------------------

Από την Αγνή Κατσιούλα

---------------------

Το εντυπωσιακό έργο του καλλιτέχνη, με τα έντονα χρώματα και τα σφοδρά συναισθήματα, -που σε εμάς ξύπνησε μνήμες από την φονική πυρκαγιά στο Μάτι τον Ιούλη του 2018- είναι ειδικά σχεδιασμένο για τον συγκεκριμένο χώρο, το δημόσιο κλιμακοστάσιο της πινακοθήκης. Λειτουργεί ως μνημείο, και μοιάζει με μια μετάβαση ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, το πένθος και την αποδοχή, τη θλίψη και την οργή. Ο Grenfell Tower στο μνημειώδες έργο απεικονίζεται ως ένα είδος φλεγόμενου κλουβιού, με τα παράθυρά του να φωτίζονται από τις φλόγες, εκεί όπου 72 συνάνθρωποι μας κάηκαν αβοήθητοι.

Το «Requiem» είναι ένα ταξίδι σε ένα φανταστικό τοπίο με ουρανούς-γίγαντες, απέραντους ορίζοντες και τρεχούμενα νερά, το οποίο ξεδιπλώνεται σε τρία κεφάλαια στους τρεις τεράστιους τοίχους του κλιμακοστασίου, ανάμεσα σε κίτρινα δάκρυα που πέφτουν και έναν ωκεανό απόγνωσης.

Ο θεατής στέκει καθώς η μεγάλη τοιχογραφία προσφέρει προβληματισμούς πάνω στην απώλεια, την πνευματικότητα και τη μεταμόρφωση, καθώς συνεχίζει να απευθύνεται στη συλλογική μας θλίψη, ως ιστορικό γεγονός, μέσα στον χρόνο που περνά.

-----------

Ήταν ξημερώματα, πρωινές ώρες της Κυριακής 2 Σεπτέμβρη του 1666, όταν σε ένα αρτοποιείο της οδού Pudding Lane, ο οποίος ανήκε στον Thomas Farynor (Farriner), ακριβώς βόρεια από τη Γέφυρα του Λονδίνου στην βρετανική πρωτεύουσα, ξεσπάει μια μεγάλη πυρκαγιά που κατέκαψε την καρδιά της πόλης. Πρόκειται για την Μεγάλη Πυρκαγιά του Λονδίνου που κατέκαψε την πόλη για πέντε συνεχόμενες ημέρες.

Η καταστροφική φωτιά που σάρωσε το Λονδίνο κατέστρεψε 13.200 σπίτια, 87 εκκλησίες, το Βασιλικό Χρηματιστήριο (Royal Exchange), το δημαρχείο (Guildhall) και τον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Παύλου, αφήνοντας άστεγους πάνω από 100.000 κατοίκους. Εξαπλώθηκε ραγδαία, καθώς ευνοούνταν από έναν ισχυρό άνεμο που έπνεε από τα ανατολικά. Όταν έφτασε στον Τάμεση, η φωτιά χτύπησε αποθήκες γεμάτες με εύφλεκτα προϊόντα, όπως λάδι και ζωικό λίπος.

Ήταν ακριβώς μετά από ένα μακρύ, ξηρό καλοκαίρι, και η πόλη υπέφερε από λειψυδρία. Το νερό ήταν σπάνιο και τα ξύλινα σπίτια είχαν ξεραθεί, γεγονός που τα καθιστούσε πιο εύκολο να καούν... ήταν η συνταγή για μια καταστροφή.

Το 1666 μάλιστα, δεν υπήρχε οργανωμένη πυροσβεστική υπηρεσία στην Βρετανία. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής επίσης, δεν είχαν επίγνωση των κινδύνων της φωτιάς όσο σήμερα.

Τα κτίρια ήταν κατασκευασμένα από ξύλο – καλυμμένα με μια εύφλεκτη ουσία (πίσσα) και με στέγες από άχυρο – και ήταν χτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο, χωρίς ιδιαίτερη μέριμνα για τον πολεοδομικό σχεδιασμό. Περίπου 350.000 άνθρωποι ζούσαν στο Λονδίνο λίγο πριν από τη Μεγάλη Πυρκαγιά, η οποία ήταν μία από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ευρώπης. Η κατάσβεση πυρκαγιών γινόταν με πολύ πρωτόγονα μέσα, χωρίς ιδιαίτερες δεξιότητες ή γνώσεις.

Από τότε βέβαια άλλαξαν πολλά στην βρετανική πραγματικότητα με αυστηρά μέτρα και αποδεδειγμένη πυροπροστασία για όλες τις κατασκευές και έγκαιρη προειδοποίηση με ανιχνευτές καπνού και θερμότητας σε κτήρια παλιά και νέα. Οι έλεγχοι ειδικά στα μεγάλα συγκροτήματα γραφείων και κατοικιών, σχολεία, κλπ είναι συστηματικοί και συχνοί για εξόδους κινδύνου, ασφαλείς πόρτες πυροπροστασίας, σημεία διαφυγής και συγκέντρωσης.

Και βέβαια πολλά έχουν αλλάξει και στην άμεση ανταπόκριση στις υπηρεσίες της άμεσης κατάσβεσης καθώς η Πυροσβεστική Υπηρεσία του Λονδίνου είναι η πιο δραστήρια υπηρεσία της χώρας και ένας από τους μεγαλύτερους οργανισμούς πυρόσβεσης και διάσωσης παγκοσμίως, με σταθμούς με οχήματα σε κοντινές αποστάσεις μέσα στην πόλη.

Το Λονδίνο βέβαια οικιστικά εξακολουθεί να αποτελείται από πολλές κατασκευές παλιές, ξύλινες και με πλίνθους, είναι αυτά τα ίδια σε εμφάνιση σπίτια που ακουμπούν ασφυκτικά το ένα πάνω στο άλλο σε πολύ στενούς δρόμους. Ανάμεσά σε αυτά τα “παραδοσιακά” σπίτια, ξεπετάγονται οι τετράγωνες λιτές ως επί το πλείστον δημοτικές πολυκατοικίες, με μικρά φθηνά διαμερίσματα.

Το κέντρο της πόλης, το Σίτι ανακατασκευάστηκε και εξακολουθεί να επικρατεί οργασμός σε όλο το πλάτος και μήκος της πόλης με νέα πολυώροφα κτίρια που βάλθηκαν να σχίζουν τους αιθέρες και να κρ΄θβονται στα σύννεφα, τηρώντας όμως πάντα τις αυστηρές προδιαγραφές οργάνωσης και πυρασφάλειας.

Πριν λίγες ημέρες οι εταιρείες διαχείρισης στα μεγάλα κτιριακά συγκροτήματα πήραν την ευκαιρία να μας διαβεβαιώσουν για την πυρασφάλεια στους κτιριακούς χώρους που ζούμε και εργαζόμαστε. Μας εξήγησαν για ακόμη μια φορά την στρατηγική πυροπροστασίας του κτιρίου μας, τα συστήματα ασφαλείας του και τις ενέργειες που πρέπει να κάνουμε σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Αιτία η πρόσφατη πυρκαγιά στον πύργο Neutron Tower (22 ορόφων) στην οδό Blackwall Way στο Poplar, με έναν νεκρό συμπολίτη μας. 

Η φωτιά ξέσπασε στον 17ο όροφο της πολυώροφης πολυκατοικίας. Δύο ενήλικες και ένα παιδί διασώθηκαν από πυροσβέστες που έφεραν αναπνευστικές συσκευές στο μικρό διαμέρισμα των δύο δωματίων με μπαλκόνι. Δυστυχώς, ένας άνδρας διαπιστώθηκε ότι ήταν νεκρός εκεί όταν έφτασαν οι πυροσβέστες.

Σύμφωνα με τα σχέδια διαφυγής άλλα 50 άτομα εγκατέλειψαν το κτίριο πριν φτάσει στο σημείο η Πυροσβεστική Υπηρεσία και μεταφέρθηκαν σε κέντρο φιλοξενίας όπου παραμένουν διότι έχει διακοπεί η ηλεκτροδότηση. Ένοικοι όμως δήλωσαν ότι «δεν άκουσαν συναγερμούς» κατά τη διάρκεια της φονικής πυρκαγιάς στον πύργο των κατοικιών. 

Δέκα πυροσβεστικά οχήματα και περίπου 70 πυροσβέστες κλήθηκαν, γύρω στις 04:30 το βράδυ του Σαββάτου, από τους πυροσβεστικούς σταθμούς των περιοχών Poplar, Whitechapel, Plaistow, Stratford, Shadwell, East Ham, East Greenwich, Bethnal Green και Greenwich, με την πυρκαγιά να τίθεται υπό έλεγχο στις 06:41 το ξημέρωμα.

Η αιτία της πυρκαγιάς εκτιμάται ότι ήταν τυχαία, καθώς τα αίτια ακόμα ερευνώνται.

Όλα αυτά όταν συμβαίνουν στο Λονδίνο ξυπνούν σοκαριστικές μνήμες στους κατοίκους του από την τραγωδία της πυρκαγιάς στον πύργο Grenfell στο δυτικό Λονδίνο, στις 14 Ιουνίου του 2017.

Μια τεράστια καταστροφική πυρκαγιά που προκάλεσε τον θάνατο 72 ανθρώπων, ανάμεσά τους και 18 παιδιά. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη απώλεια ανθρώπινων ζωών σε πυρκαγιά σε κτίριο κατοικιών μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στον απόηχο της πυρκαγιάς, συστάθηκε δημόσια εξεταστική επιτροπή. Διαπιστώθηκε ότι η εξωτερική επένδυση του πύργου δεν πληρούσε τα πρότυπα ασφαλείας, γεγονός που επιτάχυνε την εξάπλωση της φωτιάς και οδήγησε σε πολλούς θανάτους που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Το γεγονός αυτό προκάλεσε ευρύτερες ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια των πολυώροφων κτιρίων σε όλη τη χώρα και ανέδειξε τη σημαντική κοινωνική ανισότητα σε μία από τις πλουσιότερες περιοχές του Λονδίνου. Διαπιστώθηκε ότι συστημικές αστοχίες στους οργανισμούς που είναι υπεύθυνοι για τα οικοδομικά πρότυπα και την ασφάλεια συνέβαλαν σε αυτή την τραγωδία η οποία θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί: από τον κατασκευαστικό κλάδο και τις ρυθμιστικές αρχές μέχρι τους αρχιτέκτονες, την πυροσβεστική υπηρεσία, την τοπική αυτοδιοίκηση και την κυβέρνηση, η οποία κατόπιν εορτής έχει ζητήσει επίσημα συγγνώμη.

Οι θανατηφόρες συνέπειες της πυρκαγιάς, ο τοξικός καπνός και τα εμπόδια στη διαφυγή των ενοίκων, αποτελούν σταθερά στοιχεία στις μαρτυρίες των επιζώντων. Έχει αναγνωριστεί η γενναιότητα όσων βίωσαν τη φωτιά εκείνη τη νύχτα, καθώς και η δύναμη της αντίδρασης της τοπικής κοινότητας. Η δημόσια εξεταστική επιτροπή κατέληξε τον Σεπτέμβριο του 2024 στο συμπέρασμα ότι όλοι μα όλοι οι θάνατοι που σημειώθηκαν θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί αν όλοι που έπρεπε να είχαν κάνει την δουλειά τους για να μην συμβεί το τραγικό γεγονός.

Η επίσημη έκθεσή της επιτροπής περιελάμβανε 58 συστάσεις για την πρόληψη μιας νέας τραγωδίας αυτού του είδους. Στην απάντησή του, ο Πρωθυπουργός δήλωσε: «Η χώρα απέτυχε να εκπληρώσει το πιο θεμελιώδες καθήκον της: να προστατεύει». Δήλωσε επίσης: «Πρέπει τώρα να υπάρξει πλήρης απόδοση ευθυνών». Οι επιζώντες και οι οικογένειες των θυμάτων της πυρκαγιάς στον πύργο Grenfell συνεχίζουν τον αγώνα τους, επιμένοντας ότι «οι υπεύθυνοι πρέπει να λογοδοτήσουν στη δικαιοσύνη». Η ποινική έρευνα για τα αίτια της πυρκαγιάς ακόμα βρίσκεται σε εξέλιξη.

H Tate, ανέθεσε στον Βρετανό καλλιτέχνη Chris Ofili (10 Οκτωβρίου 1968) τη δημιουργία ενός έργου τέχνης για το Βόρειο Κλιμακοστάσιο (North Staircase) της Tate Britain.

Ο Ofili αναλογίστηκε τη σημασία της ζωγραφικής απευθείας στους τοίχους ενός δημόσιου κτιρίου και θέλησε να επιλέξει ένα θέμα που μας αφορούσε ως έθνος. Το Requiem το καταπληκτικό έργο του, είναι μια ονειρική τοιχογραφία, καρπός των ποιητικών του στοχασμών που ανακαλεί τη μνήμη της τραγωδίας της πυρκαγιάς στον ουρανοξύστη Grenfell, αποτίοντας φόρο τιμής στην συνάδελφο του καλλιτέχνιδα Khadija Saye (1992–2017) που έχασε τη ζωή της στην φονική φωτιά.

Ο Ofili γνώρισε την γνώρισε τον Μάιο του 2017, όταν και οι δύο εξέθεταν έργα τους στη Βενετία, και ήταν πραγματικά τραγικό το γεγονός πως έχασε τη ζωή της ένα μήνα αργότερα στην πυρκαγιά του πύργου Grenfell.

Οι αναμνήσεις από τη συνάντησή τους άσκησαν βαθιά επίδραση στον Ofili. Τον βοήθησαν να βρει τον δρόμο για τη δημιουργία αυτού του έργου, στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται μια εικόνα της Saye ως μιας «ισχυρής δημιουργικής δύναμης μεταμόρφωσης».

Κατά τη δημιουργία αυτού του έργου, ο Ofili ανακάλεσε τα συναισθήματα που είχε νιώσει όταν φιλοτέχνησε το No Woman, No Cry το 1998 (το έργο εκτίθεται στην Αίθουσα 26 της Tate Britain). Το No Woman, No Cry αποτελεί φόρο τιμής στον Stephen Lawrence και τη μητέρα του, Doreen. Ο Stephen δολοφονήθηκε σε ρατσιστική επίθεση το 1993. Για τον Ofili, στο No Woman, No Cry εκφράστηκε μια κατάσταση θλίψης. Αυτό το αίσθημα αδικίας έχει επιστρέψει και σε αυτό το τεραστίων διαστάσεων έργο.

«Ήθελα να δημιουργήσω ένα έργο ως φόρο τιμής στην Khadija Saye. Ανακαλώντας τη μνήμη της πυρκαγιάς στον πύργο Grenfell, ελπίζω ότι η τοιχογραφία θα συνεχίσει να απευθύνεται, μέσα στον χρόνο, στη συλλογική μας θλίψη», εξηγεί με τα δικά του λόγια ο Chris Ofili.

Η Khadija Saye, ήταν καλλιτέχνιδα και ακτιβίστρια. Την εποχή του θανάτου της, είχε ήδη αναδειχθεί σε ένα ανερχόμενο ταλέντο με εξαιρετικές προοπτικές για το μέλλον. Μια αναπαραγωγή του έργου της Khadija Saye, “Andichurai”, από τη σειρά Dwelling: in this space we breathe (2017), εκτίθεται στην Tate Britain.

Ο Ofili άντλησε έμπνευση για το δικό του έργο από αυτή την εικόνα. Η Saye υπήρξε υπέρμαχος της μεγαλύτερης ποικιλομορφίας στον χώρο των τεχνών.

Η Tate Britain ήταν και παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα μουσεία όχι μόνο της βρετανικής μητρόπολης αλλά και ολόκληρης της γηραιάς Αλβιώνας και θεωρείται η επιτομή της βρετανικής τέχνης.

Το υπέροχο νεοκλασικό κτίριο κατασκευάστηκε το 1897 από τον μεγαλέμπορο ζάχαρης σερ Χένρι Τέιτ (Sir Henry Tate, 1819-1899) σε χώρο που στέγαζε παλαιότερα τη φυλακή του Μίλμπανκ.

Η τοιχογραφία του Chris Ofili ξεδιπλώνεται σε τρία κεφάλαια κατά μήκος του Βόρειου Κλίμακοστασίου της Tate Britain, και δανειζόμαστε τους στοχασμούς του καλλιτέχνη ώστε να βιώσουμε το έργο του.

Στον αριστερό τοίχο - Chapter 1: Look. Look at this. Look at what we’ve done. Look at what is happening (Κεφάλαιο 1: Κοιτάξτε. Κοιτάξτε αυτό. Κοιτάξτε τι έχουμε κάνει. Κοιτάξτε τι συμβαίνει.)

Η μορφή που είναι σκυμμένη στον τοίχο αριστερά, στο πάνω μέρος της σκάλας, είναι ένας προφήτης ή μάρτυρας. Μας παρουσιάζει τον φλεγόμενο πύργο, σαν να τελεί μια τελετή πένθους ή ένα ρέκβιεμ. Αντιμέτωπος με τη συντριπτική τραγωδία αυτού που συνέβη, τα δάκρυά του κυλούν σε έναν απέραντο ωκεανό απόγνωσης.

Εδώ, ο Ofili αποτυπώνει την πορεία των ψυχών που διαφεύγουν από έναν θανάσιμο κίνδυνο, κινούμενες ανάμεσα σε αναμμένα κάρβουνα ή βουτώντας στο νερό, για να απομακρυνθούν στη συνέχεια κυκλικά από τον πύργο.

Στο κέντρο - Chapter 2: Change and transformation (Κεφάλαιο 2: Αλλαγή και μεταμόρφωση)

Η καλλιτέχνιδα Khadija Saye βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ενεργειακής δύναμης, ψηλά στον μεσαίο τοίχο. Αντιπροσωπεύει μία από τις ψυχές. Κρατά ένα «andichurai» (ένα σκεύος καύσης θυμιάματος από την Γκάμπια, από όπου κατάγεται η οικογένειά της) κοντά στο αυτί της, σε μια στάση εμπνευσμένη από το ίδιο της το έργο, που αναφέραμε προηγουμένως. Το αντικείμενο αυτό ήταν πολύτιμο για τη Saye, καθώς ανήκε στη μητέρα της.

Συμβολίζει τη δυνατότητα μεταμόρφωσης μέσω της πίστης, τιμώντας τη διπλή θρησκευτική κληρονομιά της Saye, που συνδυάζει τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Η Saye μεγάλωσε πηγαίνοντας στην εκκλησία με τη χριστιανή μητέρα της και στο τζαμί με τον μουσουλμάνο πατέρα της. Ο Ofili μας προσκαλεί να φανταστούμε εδώ τον ήχο μιας γαλήνιας παρηγοριάς – ίσως σαν τον ήχο του ωκεανού που ακούει κανείς όταν κρατά ένα κοχύλι στο αυτί του. Παρατηρούμε την Saye περιβάλλεται από έναν κύκλο αιθέριων όντων που στροβιλίζονται.

Στον δεξί τοίχο - Chapter 3: A place for redemption, healing and hope (Κεφάλαιο 3: Ένας τόπος λύτρωσης, ίασης και ελπίδας)

Στα δεξιά, το πνεύμα των ψυχών αναδύεται από το νερό και τον ουρανό για να φτάσει σε ένα τοπίο που θυμίζει παράδεισο, αναπαυόμενο στις όχθες του νερού, κάτω από τη σκιά ενός πανέμορφου δέντρου με πλούσιο φύλλωμα. Δύο μυθικά όντα παίζουν μια γλυκιά, γεμάτη ελπίδα μελωδία στα όργανά τους. Η ενέργεια των ψυχών έλκεται από αυτό το βασίλειο της απόλυτης γαλήνης.

Τα χρώματα του φλεγόμενου πύργου μεταμορφώνονται σε μια ζεστή ανατολή ή ένα ηλιοβασίλεμα. Το νερό εμπεριέχει τη συλλογική μας θλίψη μέσα στη ροή των δακρύων. Συνδέεται επίσης με τη Βενετία, όπου συναντήθηκαν ο Ofili και η Saye. Το νερό είναι εκείνο που ενώνει επίσης άρρηκτα το Λονδίνο με την πατρίδα του Ofili, το Τρινιντάντ.

Με άλλους επισκέπτες περιδιαβαίνουμε στο κλιμακοστάσιο, αντιλαμβανόμαστε την απεικόνιση της τραγωδίας της πυρκαγιάς στον πύργο Grenfell και παγώνουν τα βήματά μας στα σκαλιά, κρεμόμαστε στον εξώστη του κεφαλόσκαλου και ψηλαφούμε μαρτυρικά την συλλογική μνήμη του αποτρόπαιου γεγονότος.

Η δημόσια τέχνη έτσι όπως παρουσιάζεται εδώ, μπορεί να δημιουργήσει χώρους για το πένθος και να διατηρήσει ζωντανές τις συλλογικές μνήμες γεγονότων που, διαφορετικά, ίσως χάνονταν στη λήθη του χρόνου, καθώς η ζωή αναπόφευκτα προχωρά.

Το έργο το οποίο είναι ζωγραφισμένο απευθείας στους τοίχους ενός δημόσιου μουσείου, τού επιτρέπεται να «μιλήσει» μέσα στον χρόνο με τρόπο άμεσο. Το αποτύπωμα της ύπαρξής του πάνω στους τοίχους θα παραμείνει, διαπερνώντας τη σκέψη και τη μνήμη των ανθρώπων, δίνοντας στον θεατή την ευκαιρία να παρατηρήσει, να νιώσει και να συνειδητοποιήσει διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις — θυμό, θλίψη, αλλά και κάθε άλλο συναίσθημα που έρχεται ως παρόρμηση στην ανείπωτη τραγωδία. 

Ας συλλογιστούμε όλοι μας πως τα συναισθήματα και οι απόψεις μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου, αλλά το έργο αυτό παραμένει αναλλοίωτο στα χρόνια, εδώ στο κλιμακοστάσιο της Tate Britain, βάζοντας σε προτεραιότητα την συλλογική εστίαση της προσοχής μας σε ένα συγκλονιστικό ιστορικό γεγονός. 

------------

** Πληροφορίες για την υπέροχη τοιχογραφία Requiem του Chris Ofili στο Βόρειο Κλιμακοστάσιο στην Tate Britain στο Λονδίνο μπορείτε να βρείτε εδώ: https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-britain/chris-ofili-requiem

----------

**Photo: A. KATSIOULA (γενικές και από την τοιχογραφία στην Tate Britain)